تکلیف به اندازه توان؛ تفسیر کلام امام حسین(ع) درباره رحمت و عدالت الهی
امام حسین علیهالسلام فرمودند:
«ما أَخَذَ اللَّهُ طاقَةَ أَحَدٍ إِلَّا وَضَعَ عَنْهُ طاعَتَهُ، وَلا أَخَذَ قُدْرَتَهُ إِلَّا وَضَعَ عَنْهُ كُلْفَتَهُ.»
«خداوند توان هیچکس را نمیگیرد، مگر آنکه تکلیف مربوط به آن را از او برمیدارد؛ و قدرت کسی را سلب نمیکند، مگر آنکه مسئولیت آن را نیز از او برمیدارد.»
📚 تحف العقول، ص۲۴۶.
📚 حکمتنامه امام حسین علیهالسلام، ج۱، ص۱۰۰.
هماهنگی حدیث با قرآن کریم
این سخن امام حسین علیهالسلام برگرفته از یکی از اصول مهم قرآنی است. خداوند میفرماید:
«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»
«خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمیکند.»
(سوره بقره، آیه ۲۸۶)
و نیز میفرماید:
«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا»
«خداوند هیچکس را جز به اندازه آنچه به او داده است، مکلف نمیسازد.»
(سوره طلاق، آیه ۷)
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیات بیان میکند که تشریع الهی بر اساس توان واقعی انسان است و خداوند هرگز تکلیفی فراتر از قدرت بندگان مقرر نمیکند.
«وَضَعَ عَنْهُ طاعَتَهُ»
منظور آن است که هرگاه انسان به دلیل بیماری، ناتوانی، کهولت سن یا فقدان قدرت، قادر به انجام بخشی از وظایف نباشد، خداوند همان مقدار را از او ساقط یا تخفیف میدهد.
نمونههای فقهی این اصل عبارتاند از:
سقوط روزه از بیمار یا کسی که روزه برای او زیان دارد؛
تبدیل وضو به تیمم هنگام ناتوانی از استفاده از آب؛
نماز نشسته برای کسی که توان ایستادن ندارد.
جلوهای از رحمت و عدالت الهی
این روایت نشان میدهد که احکام الهی بر پایه رحمت، عدالت و واقعبینی استوار است. خداوند از بندگان چیزی را نمیخواهد که خارج از توان آنان باشد.
در تفسیر نمونه آمده است که اصل «تناسب تکلیف و توان» از نشانههای آسانگیری و رحمت اسلام است و مانع از گرفتار شدن انسان در مشقتهای غیرقابل تحمل میشود.
جمعبندی
امام حسین علیهالسلام در این کلام نورانی، به یکی از اصول بنیادین شریعت اشاره میکنند: هر جا توانایی وجود دارد، مسئولیت نیز وجود دارد؛ و هر جا توان از بین برود، تکلیف متناسب با آن برداشته میشود.
این آموزه، جلوهای از رحمت، عدالت و حکمت خداوند در نظام تشریع است و به انسان اطمینان میدهد که خداوند هرگز او را به چیزی فراتر از قدرتش مکلف نمیسازد.
منابع:
تحف العقول، ص۲۴۶.
حکمتنامه امام حسین علیهالسلام، ج۱، ص۱۰۰.
قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۶.
قرآن کریم، سوره طلاق، آیه ۷.
علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ذیل آیات یادشده.
آیتالله مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل آیات مربوط به «لا یکلف الله نفساً إلا وسعها».