فرهنگی

۱۰ ق. هـ؛ وفات ابراهیم، پسر پیامبر اکرم (ص) و روز اندوه رسول خدا

در این روز، وفات ابراهیم پسر رسول خدا (ص) واقع شده"1″ ، بدانکه حضرت رسول را سه پسر و چهار دختر بوده و تمام ایشان از خدیجه بودند به غیر از ابراهیم که از ماریه قبطیه بود و اسامى ایشان را ابونصرفراهى در این قطعه ذکر کرده :

فرزند نبى ، قاسم و ابراهیم است

پس طیب و طاهر از سر تعظیم است

با فاطمه و رقیه ، ام کلثوم

زینب شمر،ارترا سر تعلیم است

طیب و طاهر لقب عبدالله است و تمامى اولاد رسول به غیر از فاطمه در حیات آن حضرت وفات کردند و مدت عمر ابراهیم یکسال و ده ماه و هشت روز و بروایتى یکسال و شش ماه و چند روز بوده و در فوت او سه امر غریب بظهور آمد که در جاى خود ذکر شده .

از ابن عباس روایت است که روزى حضرت رسول نشسته بود و ابراهیم و حسین را بر روى زانوهاى خود نشانیده بود یک مرتبه این را میبوسید و یکمرتبه او را که ناگاه حالت وحى بر آن حضرت عارض شد و چون آن حالت از اوزایل شد، فرمود: که جبرئیل از جانب پروردگار من آمد و گفت ای محمد! پروردگارت ترا سلام میرساند و میفرماید که این هر دو را براى تو جمع نخواهم کرد یکى را فداى دیگرى گردان پس حضرت نظر کرد بدو نوردیده خویش و گریست پس فرمود که ابراهیم مادرش ماریه است چون بمیرد غیر از من کسى بر او محزون نخواهد شد و مادر حسین ، فاطمه است و پدرش على است که پسر عم من و بمنزله جان من و گوشت و خون من است و چون او میرد و دخترم و پسر عمم هر دو اندوهناک میشوند و من نیز بر او محزون میگردم و من اختیار میکنم حزن خود را بر حزن ایشان. ای جبرئیل ! ابراهیم را فداى حسین کردم پس بعد از سه روز ابراهیم وفات فرمود و بعد از آن رسول خدا چون امام حسین را میدید او را بسینه خود میچسبانید و لبهاى او را میمکید و میگفت فداى تو شوم اى آن کسیکه ابراهیم را فداى تو کردم ."2″

از حضرت صادق (ع) روایت شده که چون ابراهیم از دنیا رحلت کرد، آب از دیده هاى مبارک رسول خدا(ص) فرو ریخت و فرمود که دیده میگرید و دل اندوهناک میشود و نمى گویم چیزى که باعث غضب پروردگار گردد، پس روى کلام با ابراهیم کرد و فرمود که ما بر تو اندوهناکیم اى ابراهیم ، پس در قبر ابراهیم رخنه اى مشاهده کرد بدست خود آن رخنه را اصلاح کرد و فرمود که هرگاه احدى از شما عملى کند باید محکم بکند پس فرمود که ملحق شو به سلف شایسته خود عثمان بن مظعون .

و در این روز، سنه 279 معتمد بالله خلیفه 15 عباسى وفات کرد و معتضدبالله بجاى او نشست و معتمد بیست و سه سال سلطنت کرد"3″ لکن در ایام او وقایع بسیار و حوادث و فتن بیشمار رخ داد و پیوسته او در تعب و عنا بود از جمله ابتلاى او بود به صاحب زنج و گرفتارى او به یعقوب بن لیث صفار و غیره و امیر المؤ منین (ع) اشاره به او فرموده : فى قوله( و خامس عشر هم کثیر العنا قلیل الغناء)"4″

خود معتمد از مقهوریت و مغلوبیت خویش خبر داده در این بیت :

الیس من العجائب ان مثلى

یرى ماقل ممتنعا علیه

و توخذ باسمه الدنیا جمیعا

و مامن ذلک شئى فى یدیه

سر گرفتارى و ابتلاى او آن شد که چون در ایام او حضرت عسکرى (ع) شهید شد، معتمد در تفحص و تفتیش از امام زمان بر آمد حتى زنان و کنیزان خانه امام حسن را حبس و اعتقال کرد چنانچه در هشتم ربیع الاول بان اشاره شد لاجرم مشغول شد به محاربه باصاحب زنج و مبتلا شد به طایفه صفاریه و فرصتى براى او نشد به شرحى که در تواریخ مسطور است .

بعد از، او چون معتضد باآل ابوطالب احسان میکرد لهذا در زمان او فتنه ها تسکین یافت و مملکت بر اوصافى شد و او را سفاح ثانى و مجدد سلطنت و مملکت بنى العباس گفتند، چنانچه در 23 ربیع الثانى به آن اشاره شد."5″

“1-کنز العمال،ج16،ص452.

2-مناقب آل ابی طالب،ج3،ص234-235.

3-تاریخ ابن خلدون،ج4،ص19-20.

4-بحار الانوار،ج41،ص321.معجم البلدان،ج5،ص4.

5-کتاب الاخوان،ج1،ص36″

۱۸ دی ۱۲۳۰؛ ماجرای قتل مشکوک امیرکبیر به دستور ناصرالدین شاه

میرزا تقی خان امیرکبیر، یکی از بزرگ‌ترین رجال سیاسی ایران و وزرای برجسته این کشور، در سال ۱۲۲۳ هـ.ق در خانواده‌ای از طبقات پایین متولد شد. پدر او آشپز قائم مقام بود و همین باعث شد تا امیرکبیر از کودکی با فرزندان خانواده قائم مقام معاشرت داشته و با امور مملکتی و سیاست کشور آشنا شود.

دوران کودکی و جوانی امیرکبیر زیر نظر و تربیت قائم مقام سپری شد و شیوه منشی‌گری، نامه‌نگاری و صدور احکام دیوانی را از او آموخت. بتدریج در دبیری و سپس منشی رسمی قائم مقام مشغول شد. مسئولیت بعدی او، وزیر نظام بود که در معاونت میرزا محمد خان زنگنه امیرنظام قرار گرفت. استعداد، حسن سلوک و آشنایی کامل او با آداب معاشرت باعث شد تا در نظام دیوانی کشور به سرعت ترقی کند.

پس از مرگ محمد شاه قاجار، امیرکبیر با تدبیر و برنامه‌ریزی، مقدمات سلطنت ناصرالدین شاه، ولیعهد محمد شاه، را فراهم کرد. با ورود ناصرالدین شاه به تهران و نشستن بر تخت سلطنت، میرزا تقی خان به صدارت عظمی منصوب شد. در این دوران، سازمان کشور به‌دلیل بی‌کفایتی دولتمردان، به ویژه میرزا آقاسی، از هم گسیخته بود. امیرکبیر در ابتدا اقدام به تصفیه دستگاه دولتی و انتخاب شایسته‌ترین افراد برای مشاغل کرد، سپس اصلاحات مالی و اقتصادی کشور را آغاز نمود و پس از آن، اصلاح قشون را در برنامه خود قرار داد.

از دیگر اقدامات مهم او می‌توان به تأسیس دارالفنون، اولین مدرسه نوین ایران، و راه‌اندازی روزنامه وقایع اتفاقیه اشاره کرد. در امور سیاسی و روابط خارجی نیز، تدبیر و کفایت او باعث شد که منافع کشور به جای نفوذ بیگانگان و فساد دربار، حفظ شود.

البته اصلاحات امیرکبیر، طبیعتاً با منافع درباریان و اربابان خارجی در تضاد بود. در نهایت، با اغوای شاه توسط درباریان و تحریک بیگانگان، امیرکبیر از صدارت عزل و به حکومت کاشان تبعید شد.

تمام عناصر داخلی و خارجی که در زمان صدارت او به کمین نشسته بودند، دست به دست هم دادند و حکم قتل او را از شاه گرفتند. حاج علی خان حاجب‌الدوله، با وجود مهربانی‌های بسیار امیرکبیر نسبت به او، مامور اجرای فرمان شد و در روز جمعه ۱۸ دی ماه ۱۲۳۰، در حمام فین کاشان، مأموریت خود را انجام داد.

با قتل امیرکبیر، ایران از یکی از مخلص‌ترین، فداکارترین و شایسته‌ترین مدیران خود محروم شد.

تعادل نجات‌بخش؛ نه ترسِ فلج‌کننده، نه امیدِ فریبنده! نسخه قلبی امام صادق(ع)

قالَ الإمامُ الصّادِقُ عليه‌السلام:كانَ أبي عليه‌السلام يقولُ:

لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلّا وَفِي قَلْبِهِ نُورَانِ: نُورُ خِيفَةٍ وَنُورُ رَجَاءٍ، لَوْ وُزِنَ هٰذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هٰذَا.

امام صادق علیه‌السلام فرمودند:

پدرم می‌فرمود: هیچ بنده مؤمنی نیست مگر آن‌که در دل او دو نور است: نور ترس و نور امید؛ که اگر هر یک از آن دو سنجیده شود، بر دیگری برتری نمی‌یابد.

📚 الکافی، شیخ کلینی، ج ۲، ص ۶۷، ح ۵

🔍 تفسیر حدیث 

۱. چرا امام(ع) از «نور» سخن می‌گوید؟

ترس و امید در این حدیث، احساسات تاریک نیستند؛ «نور»اند.

علامه طباطبایی در المیزان توضیح می‌دهد که نور، عامل هدایت و بیداری است.

پس خوف و رجا اگر درست باشند، انسان را می‌سازند؛ نه اینکه بشکنند.

۲. خوفِ مؤمنانه؛ ترس از چه؟

خوف در مکتب اهل‌بیت(ع) یعنی:

🔹 ترس از دوری از خدا

🔹 ترس از تباه شدن اعمال

🔹 ترس از خودِ گناه، نه از خدا به‌عنوان دشمن

امام علی(ع) می‌فرمایند:

«خَافُوا اللَّهَ خَوْفَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ مُلاقِيهِ»

بترسید؛ ترسِ کسی که می‌داند با خدا دیدار دارد.

۳. رجاءِ مؤمنانه؛ امید به چه؟

رجا، خوش‌خیالی نیست.

امید واقعی یعنی:

✔️ اعتماد به رحمت خدا

✔️ باور به پذیرش توبه

✔️ اطمینان به حکمت الهی

شیخ مفید تصریح می‌کند که امیدِ بدون عمل، غرور است؛ نه رجا.

۴. چرا این دو نور باید «برابر» باشند؟

اگر خوف غالب شود → یأس، افسردگی، ترک عمل

اگر رجا غالب شود → جرأت بر گناه، سهل‌انگاری

این حدیث، نسخه تعادل روانی و معنوی مؤمن است.

علامه مجلسی در بحارالأنوار می‌نویسد: کمال ایمان در توازن خوف و رجاست.

۵. پیام عملی حدیث برای زندگی امروز

✔️ نه خودت را بی‌عیب بدان

✔️ نه خدا را بی‌رحم تصور کن

✔️ هنگام گناه، خوف فعال باشد

✔️ هنگام توبه، رجا زنده بماند

دلِ سالم،

هم می‌ترسد،

هم امیدوار است.

✨ جمع‌بندی 

📌 ایمان سالم، دو بال دارد

📌 ترس بدون امید، سقوط است

📌 امید بدون ترس، فریب

📌 مؤمن واقعی، متعادل پرواز می‌کند

وقتی توکل می‌کنی، سخت‌ها نرم می‌شوند! قانون آرامش در کلام امیرالمؤمنین(ع)

مَن تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ ذَلَّتْ لَهُ الصِّعَابُ، وَتَسَهَّلَتْ عَلَيْهِ الأَسْبَابُ.

امام علی علیه‌السلام فرمودند:

هر کس بر خدا توکل کند، دشواری‌ها در برابرش نرم می‌شوند و راه‌ها و اسباب برایش آسان و فراهم می‌گردند.

📚 غررالحکم و دررالکلم، ح ۳۸۸۸، ص ۱۹۷

🔍 تفسیر حدیث  

۱. توکل، حذف مشکل نیست؛ تغییر نسبت انسان با مشکل است

امیرالمؤمنین(ع) نمی‌فرمایند مشکلات از بین می‌روند؛

می‌فرمایند «ذلّت» می‌شوند؛ یعنی قدرت‌شان را از دست می‌دهند.

علامه طباطبایی در المیزان توضیح می‌دهد که توکل، اتصال به قدرت مطلق است؛ و وقتی این اتصال شکل گرفت، هیچ مانعی مطلق نمی‌ماند.

۲. «تسهّلت علیه الأسباب»؛ اسباب کنار نمی‌روند، هماهنگ می‌شوند

در مکتب اهل‌بیت(ع)، توکل هرگز به‌معنای کنار گذاشتن اسباب نیست.

بلکه:

✔️ اسباب در اختیار انسان قرار می‌گیرند

✔️ موانع ناهمسو کنار می‌روند

✔️ مسیرها یکی‌یکی باز می‌شوند

علامه مجلسی در بحارالأنوار می‌نویسد: خداوند برای متوکل، سبب را سبب‌تر می‌کند.

۳. چرا بی‌توکلی، سختی را سخت‌تر می‌کند؟

وقتی انسان فقط به توان خود یا دیگران تکیه می‌کند:

اضطراب بیشتر می‌شود

خطا بزرگ‌تر دیده می‌شود

بن‌بست واقعی به‌نظر می‌رسد

اما توکل، ذهن را از «من می‌توانم؟»

به «خدا می‌تواند» منتقل می‌کند.

۴. تجربه علوی؛ توکل در اوج عمل

امیرالمؤمنین(ع) خودشان نمونه کامل این حدیث‌اند:

در جنگ، سیاست، قضاوت و زندگی شخصی،

هم بیشترین تلاش را داشتند

و هم عمیق‌ترین توکل را.

پس توکل، جایگزین اقدام نیست؛

پشتیبان آن است.

۵. پیام عملی حدیث برای زندگی امروز

✔️ قدم بردار، اما نترس

✔️ برنامه‌ریزی کن، اما مضطرب نباش

✔️ اسباب را به‌کار بگیر، اما به آن‌ها دل نبند

✔️ اگر خدا پشت توست، سختی جلو نیست

✨ جمع‌بندی 

📌 توکل، سخت را حذف نمی‌کند

📌 اما سخت را «قابل عبور» می‌کند

📌 اسباب از راه می‌رسند، نه اتفاقی؛ الهی

📌 با خدا، هیچ گره‌ای گردن‌گیر نیست

فرمول تصمیمِ بی‌پشیمانی! نسخه طلایی امام جواد(ع) برای انتخاب‌های درست

ثَلاثٌ مَن كُنَّ فِيهِ لَمْ يَنْدَمْ:

تَرْكُ العَجَلَةِ، وَالمَشُورَةُ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ عِندَ العَزْمِ.

امام جواد علیه‌السلام فرمودند:

سه چیز است که هر کس آن‌ها را رعایت کند، پشیمان نمی‌شود:

پرهیز از شتاب‌زدگی

مشورت کردن

و توکل بر خدا هنگام تصمیم‌گیری

📚 مسند الإمام الجواد، ص ۲۴۷

🔍 تفسیر حدیث بر اساس منابع معتبر شیعه اثنی‌عشری

۱. چرا «عجله» در صدر آفات تصمیم است؟

در روایات شیعه، عجله از سپاهیان جهل معرفی شده است.

امام علی(ع) در غررالحکم می‌فرمایند:

«العَجَلَةُ تُفْسِدُ الأُمور»

عجله، کارها را تباه می‌کند.

عجله یعنی تصمیم قبل از روشن شدن ابعاد مسئله؛

و بیشتر پشیمانی‌ها، دقیقاً از همین‌جا شروع می‌شود.

۲. مشورت؛ اعتراف به محدودیت عقل فردی

امام جواد(ع) مشورت را بلافاصله بعد از ترک عجله می‌آورند.

یعنی:

🔹 وقتی عجله نکنی، فرصت شنیدن پیدا می‌کنی

🔹 وقتی مشورت کنی، نقاط کور تصمیم آشکار می‌شود

در نهج‌البلاغه آمده است:

«مَنِ استَبدَّ بِرَأيهِ هَلَك»

کسی که خودرأی باشد، هلاک می‌شود.

۳. چرا توکل «عند العزم» است، نه قبلش؟

نکته بسیار ظریف حدیث همین‌جاست.

امام(ع) نمی‌فرمایند از اول توکل کن و تصمیم نگیر؛

می‌فرمایند بعد از بررسی و مشورت، هنگام عزم توکل کن.

این همان منطق شیعه است:

✔️ فکر →

✔️ مشورت →

✔️ تصمیم →

✔️ توکل

نه توکلِ تنبلانه، نه عقلِ بی‌اتصال به خدا.

۴. توکل، ترسِ تصمیم را می‌شکند

بسیاری می‌دانند چه باید بکنند، اما می‌ترسند.

توکل، این ترس را می‌شکند؛

چون انسان می‌داند نتیجه در دست خداست، نه فقط در دست او.

علامه طباطبایی در المیزان می‌نویسد:

توکل، آرامشِ بعد از انتخاب است؛ نه جایگزین انتخاب.

۵. پیام عملی حدیث برای زندگی امروز

✔️ تصمیم عجولانه نگیر

✔️ عقلت را جمع کن، تنها نرو

✔️ وقتی انتخاب کردی، دل‌نگران نباش

✔️ کار را بسپار به خدا و جلو برو

پشیمانی،

اغلب از «بی‌فکری» است؛

نه از «بی‌شانسی».

✨ جمع‌بندی 

📌 عجله نکن

📌 تنها تصمیم نگیر

📌 بعد از عزم، توکل کن

📌 این‌گونه، پشیمانی حذف می‌شود