فرهنگی

سوگواری و شادی معتدل؛ آموزه‌ای برای تعادل روانی

 لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (سوره حدید، آیه ۲۳)

تا بر آنچه از دست شما رفت، اندوهگین نشوید و به آنچه به شما داد، سرمست و شادمان نباشید و خداوند هیچ متکبر خودستاینده‌ای را دوست ندارد.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه شریفه،یک دستورالعمل جامع برای مدیریت عواطف و احساسات در برابر فراز و نشیب‌های زندگی است. خداوند هدف از بیان برخی حقایق را اینگونه بیان می‌کند: “تا بر آنچه از دست دادید، آنقدر غمگین نشوید و به آنچه به شما رسیده، آنقدر شادمان نباشید.”

این آیه به ما می‌آموزد که در برابر ناملایمات زندگی، نباید چنان غمگین شویم که به یأس و ناامیدی دچار گردیم و توان ادامه دادن را از دست بدهیم. همچنین در برابر موفقیت‌ها و نعمت‌ها، نباید چنان مغرور و سرمست شویم که خدا را فراموش کرده و به طغیان و تکبر دچار آییم. این اعتدال در شادی و غم، نشانه عقلانیت و ایمان است. انسان مؤمن می‌داند که دنیا محل گذر است و هر چه هست، از خداست و به سوی او بازمی‌گردد.

تفسیر نمونه به این نکته اشاره می‌کند که غم و شادی افراطی،هر دو آفت‌های بزرگ روحی و روانی هستند. غم افراطی، انسان را از حرکت و تلاش بازمی‌دارد و به افسردگی می‌کشاند. شادی افراطی نیز باعث غرور، خودبینی و غفلت از خدا می‌شود.

قرآن با این آیه، به انسان تعادل روانی می‌بخشد و او را از این دو آفت بزرگ نجات می‌دهد. امام علی (ع) در حکمت ۴۵۰ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: “دنیا روزگاری است که یک روز به نفع آدمی و یک روز به ضرر او می‌چرخد.” پس مؤمن باید در هر دو حالت، معتدل باشد و به خدا توکل کند. اگر نعمتی از دست رفت، بداند که حکمت الهی در آن بوده و اگر نعمتی رسید، بداند که از سوی خداست و باید شکرگزار باشد.

در ادامه آیه،خداوند دلیل این دستور را بیان می‌کند: “وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ” (و خداوند هیچ متکبر خودستاینده‌ای را دوست ندارد). “مختال” به کسی می‌گویند که در راه رفتن و رفتارش، از روی کبر و غرور راه می‌رود. “فخور” به کسی می‌گویند که مدام از خود و داشته‌هایش تعریف و تمجید می‌کند. این صفات، نتیجه شادی افراطی و غرور از نعمت‌هاست.

کسانی که به نعمت‌های خود مغرور می‌شوند، دیگران را کوچک شمرده و خود را بزرگ می‌بینند. چنین افرادی از دایره محبت الهی خارج هستند. پس برای آنکه محبوب خدا باشیم، باید در برابر نعمت‌ها متواضع و شاکر باشیم، نه مغرور و خودستا.

این آیه درس‌های عملی فراوانی برای زندگی روزمره دارد.در مواجهه با شکست‌های تحصیلی، شغلی، عاطفی و اجتماعی، نباید چنان غمگین شویم که زندگی را بر خود و دیگران تلخ کنیم. باید بدانیم که این شکست‌ها نیز بخشی از سنت الهی برای رشد ماست. در برابر موفقیت‌ها نیز نباید چنان مغرور شویم که خدا و خلق خدا را فراموش کنیم.

باید بدانیم که این موفقیت‌ها امانتی الهی در دست ماست و باید در راه درست از آنها استفاده کنیم. بیاییم با تمرین این اعتدال، روان خود را سالم نگه داریم و از زمره متکبران و خودستایان خارج شویم.