فرهنگی

تقوا و توکل؛ دو بال پرواز به سوی گشایش و روزی

 وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (۲) وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ۚ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا (سوره طلاق، آیه ۲-۳)

و هر کس از خدا پروا کند، (خدا) برای او راه نجاتی قرار می‌دهد و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد. و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است. همانا خدا فرمان خود را به انجام رساننده است. به یقین، خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این دو آیه از جمله پربرکت‌ترین و امیدبخش‌ترین آیات قرآن کریم هستند که رابطه تقوا و توکل با گشایش در مشکلات و افزایش روزی را بیان می‌کنند.خداوند در این آیات، چهار وعده مهم به متقین و متوکلین می‌دهد. اول: “يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا” (برای او راه نجاتی قرار می‌دهد).

یعنی از هر تنگنا و مشکلی که در آن گرفتار شوند، راهی برای خروج می‌گشاید.

دوم: “وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ” (و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد). یعنی نه تنها راه نجات را نشان می‌دهد، بلکه روزی و برکت را از مسیرهای غیرمنتظره به سوی او سرازیر می‌کند.

سوم: “وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ” (و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است). یعنی خداوند امور کسی را که به او اعتماد کند، خودش کفایت می‌کند.

و چهارم: “إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ” (خداوند فرمان خود را به انجام رساننده است). یعنی هیچ قدرتی نمی‌تواند مانع اجرای فرمان و اراده خدا شود.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که"مخرج” (راه نجات) مفهومی وسیع دارد و شامل نجات از هر گونه تنگنای مادی و معنوی می‌شود. کسی که تقوا پیشه کند، خداوند درهای بسته را به روی او می‌گشاید و از تاریکی‌ها به سوی نور رهبری‌اش می‌کند. همچنین “رزق” فقط به معنای مال و ثروت نیست، بلکه شامل علم، سلامت، آرامش، توفیق و هر نعمت مادی و معنوی دیگر می‌شود.

تقوا یعنی مراقبت دائمی از خود در برابر گناه و انجام واجبات. این مراقبت، انسان را در مسیر بندگی قرار می‌دهد و خداوند نیز به پاس این بندگی، درهای رحمت خود را به روی او می‌گشاید. امام صادق (ع) می‌فرمایند: “کسی که می‌خواهد خداوند دعایش را مستجاب کند و در سختی‌ها به فریادش برسد، باید در آسانی‌ها و سختی‌ها تقوا پیشه کند.”

“توکل"به معنای اعتماد قلبی به خداوند در همه امور و سپردن نهایی کارها به اوست. این به معنای دست روی دست گذاشتن و ترک تلاش نیست، بلکه به این معناست که انسان پس از انجام وظیفه و تلاش کامل، نتیجه را به خدا واگذار کند و بداند که هر چه خدا بخواهد، همان می‌شود.

کسی که چنین توکلی داشته باشد، خداوند برای او کافی است. یعنی نه تنها در امور دنیوی، بلکه در امور اخروی نیز او را کفایت می‌کند. امام کاظم (ع) می‌فرمایند: “کسی که به خدا توکل کند، مغلوب نمی‌شود و کسی که به خدا پناه ببرد، شکست نمی‌خورد.” این توکل، آرامش عمیقی به انسان می‌بخشد و او را از اضطراب و نگرانی نسبت به آینده نجات می‌دهد.

در پایان آیه،خداوند می‌فرماید: “قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا” (خداوند برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است). این جمله، یک قانون کلی و تغییرناپذیر را بیان می‌کند. همه چیز در این جهان، از جمله مشکلات و گشایش‌ها، روزی‌ها و نعمت‌ها، دارای اندازه و زمان مشخصی هستند که خداوند تعیین کرده است.

مؤمن باید بداند که آنچه برای او مقدر شده، به او خواهد رسید و آنچه مقدر نشده، هرگز به دست نخواهد آمد. این باور، انسان را از حرص و طمع و ناامیدی نجات می‌دهد و او را به صبر و توکل دعوت می‌کند. بیاییم با تقوا و توکل، خود را مشمول این وعده‌های بزرگ الهی کنیم و از آرامش و گشایشی که خداوند برای متقین قرار داده، بهره‌مند گردیم