فرهنگی

شگفتی، امام علی(ع) از تناقضهای اخلاقی و اعتقادی

شگفتى ضدّ ارزش ها (اخلاقى، اجتماعى، اعتقادى):

و درود خدا بر او، فرمود: در شگفتم از بخيل: به سوى فقرى مى شتابد كه از آن مى گريزد، و سرمايه اى را از دست مى دهد كه براى آن تلاش مى كند. در دنيا چون تهيدستان زندگى مى كند، امّا در آخرت چون سرمايه داران محاكمه مى شود.

و در شگفتم از متكبّرى كه ديروز نطفه اى بى ارزش، و فردا مردارى گنديده خواهد بود،

و در شگفتم از آن كس كه آفرينش پديده ها را مى نگرد و در وجود خدا ترديد دارد،

و در شگفتم از آن كس كه مردگان را مى بيند و مرگ را از ياد برده است،

و در شگفتم از آن كس كه پيدايش دوباره را انكار مى كند در حالى كه پيدايش آغازين را مى نگرد،

و در شگفتم از آن كس كه خانه نابود شدنى را آباد مى كند، امّا جايگاه هميشگى را از ياد برده است.

حکمت 126 نهج البلاغه

علی بن بابویه، پدر شیخ صدوق، به عنوان عالمی پارسا و محدثی زاهد، مرجعیت دینی زمان خویش را بر دوش میکشید.

او در حالی که از طریق کسب‌وکار کوچک خود در بازار قم امرار معاش می‌نمود، به دلیل زهد و عفاف بین مردم شناخته شده بود. پس از پایان کار روزانه، در منزل به تدریس احکام دینی، تبلیغ معارف اسلامی و نقل روایات اهتمام می‌ورزید.

 مرجعیت بر دوش این عالم عابد و محدث زاهد یعنی علی بن بابویه (پدر شیخ صدوق ) بوده است .

جلالت شان و منزلت این عالم ربانی تا بدان پایه رسید که امام حسن عسگری (ع) طی نامه ای، او را با لقب (شیخ ) ، (فقیه ) ،(معتمد) مورد خطاب قرار داده و توفیقات او را برای کسب رضای پروردگار درخواست کرد.

شیخ صدوق در چنین خاندانی پرورش یافت؛ خاندانی که علم، فضیلت و تقوا بنیان زندگی آنان بود. زیر سایه تربیت پدر، به دلیل تیزهوشی خارق‌العاده و حافظه نیرومندش، به سرعت به قلههای معرفت دست یافت. گفتهاند وی پیش از رسیدن به بیست سالگی، هزاران حدیث را با اسنادشان به خاطر سپرده و نه تنها راوی، بلکه عامل به آنها بود.  

این محدث نامدار در طول بیش از هفت دهه زندگی پربار، به سراسر بلاد اسلامی سفر کرد تا از محضر استادان بزرگ بهره گیرد و گنجینه روایی شیعه را غنیتر سازد. حاصل عمر پربرکت او تألیف نزدیک به ۳۰۰ جلد کتاب در حوزههای مختلف اعتقادی، فقهی و حدیثی بود.

سرانجام در سال ۳۸۱ قمری، این ستاره آسمان علم و حدیث در ری درگذشت و آرامگاهش ــ معروف به ابن بابویه ــ امروز در ری، میعادگاه عاشقان اهل بیت(ع) است.  

اگر خودمان را مسکین و یتیم و فقیر بدانیم، حضرت امیرمؤمنان(ع) و حضرت زهرا(س) ما را سقایت و اطعام خواهند کرد.

✔️ استاد سید محمّدمهدی میرباقری:

«سوره‌ «هَلْ أَتى» سورهٔ سقايت و شفاعت حضرت امير(ع) و حضرت زهرا(س) است. بحث اطعامِ مسکين و يتيم و اسير است. همه ما، هم مسکينیم، هم يتيمیم، و هم اسيریم. اگر کسی به اينها توجه نکند، به آن اطعام نمی‌رسد؛ «وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكيناً وَ يَتيماً وَ أَسيراً».

طعام هم که فقط اين خوردنی‌ها نيست. «فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ»: قال علمُه الذی يأخذه عمن يأخذه». [طعام در اینجا] حقايق و معارف است.

حتی درباره بهشت متقین هم اگر از شراب‌های طهور بهشتی می‌خورند، اين تعبير هست‌ که: «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبينَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى»؛ فرمود‌: «فإنّه علمُهم يتلذَّذُ منه شيعتُهم». البته ظاهرش خمر یا نهر است منتها فرمود‌: «فإنه علمُهم يتلذذ منه شيعتهم». باطنِ اين خمر، معرفت است…». ۹۲/۱۱/۲۸

مسکینیت: فقر معنوی و نیاز به هدایت الهی.  

- یتیمی: دوری از ولایتِ حقیقی پس از رحلت پیامبر(ص).  

- اسارت: گرفتاری در زندانِ هواهای نفسانی و دنیاطلبی.  

طعام معنوی اهل بیت(ع)

- طعام در این سوره تنها خوراک مادی نیست، بلکه علم، حکمت و معرفت ناب است که از سرچشمه ولایت جاری می‌شود.  

- حتی نعمات بهشتی مانند «رودهای عسل و شیر» در آیات، نماد لذتِ ادراک حقایق و بهره‌گیری از علوم اهل بیت(ع) است.  

دوستی و دشمنی در تحلیل شهید مطهری از سیره امام علی(ع): هر رابطه‌ای دلیل دارد

شهید مرتضی مطهری در کتاب «جاذبه و دافعه علی(ع)» (ص ۲۰)، با تحلیل بیانات امام علی(ع)، راز روابط انسانی را اینگونه تبیین می‌کند: انسان‌ها بدون دلیل دوست نمی‌شوند، همان‌گونه که بدون دلیل دشمنی نمی‌ورزند. 

مطهری با استناد به سیره علوی تأکید می‌کند که هیچ رابطه‌ای تصادفی نیست؛ چه در جذب (دوستی) و چه در دفع (دشمنی)، همیشه محرکی منطقی یا عاطفی وجود دارد.  

تحلیل  

۱. دوستی‌ها؛ دو گونه جاذبه

   - جاذبه الهی: دوستی بر پایه ارزش‌های مشترک مانند ایمان، عدالت و اخلاق. امام علی(ع) در نامه‌ای به مالک اشتر می‌فرماید: مردم یا برادر دینی‌اند یا همسان تو در آفرینش(نهج‌البلاغه، نامه ۵۳).  

   - جاذبه مادی: دوستی برای منفعت، قدرت یا ترس. مطهری هشدار می‌دهد این نوع رابطه ناپایدار است و به محض تغییر شرایط از بین می‌رود.  

۲. دشمنی‌ها؛ ریشه در تضادها 

   - تضاد ایدئولوژیک: مانند دشمنی معاویه با امام علی(ع) که از ناسازگاری باطل با حق نشئت می‌گرفت.  

   - تضاد منافع: رقابت برای قدرت یا ثروت، همانند دشمنی قریش با پیامبر(ص). 

   - مطهری یادآور می‌شود دشمنی با اولیای خدا، اغلب از ترسِ زوالِ سلطه باطل سرچشمه می‌گیرد.  

   - مطهری از امام علی(ع) نقل می‌کند: با دشمنان گفت‌وگو کن؛ شاید دشمنی‌شان از نادانی باشد (غررالحکم).  

قرآن بر نیزهها؛ فریب تاریخی و کج‌فهمی که مسیر اسلام را تغییر داد  

در جنگ صفین، حیله‌ای بی‌سابقه توسط معاویه و عمروعاص رقم خورد که پیامدهای آن تا امروز در تاریخ اسلام باقی است. زمانی که سپاه امام علی(ع) در آستانه پیروزی نهایی بود، معاویه با مشورت عمروعاص دستور داد قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها بلند کنند و فریاد زدند: «حَکَمیت قرآن را بپذیرید!» این اقدام، نه از سر ایمان، که نیرنگی برای گمراه کردن سپاه عراق بود.  

تحلیل رویداد

۱. شرایط بحرانی معاویه 

   در شب «لیلةالهریر»، شکست سپاه شام قطعی به نظر می‌رسید. عمروعاص به معاویه پیشنهاد داد با استفاده از تعصب مذهبی سپاه عراق، قرآن‌ها را به عنوان نماد صلح بر نیزه‌ها نصب کنند. این حیله باعث تردید در سپاه امام علی(ع) شد.  

۲. واکنش امام علی(ع)

   امام هشدار داد: «این فریب است! معاویه اهل قرآن نیست» و فرمود: «أَنَا القُرآنُ النَّاطِقُ؛ من قرآن ناطقم». اما گروهی از سپاه، تحت تأثیر ظاهرِ دینی این اقدام، امام را مجبور به پذیرش آتش‌بس و حکمیت کردند.  

۳. کج‌فهمی سپاه عراق 

   - تفسیر سطحی از دین

بسیاری از سپاهیان، قرآن را تنها به عنوان یک شیء مقدس دیدند و از درکِ «قرآن ناطق» (امام علی) غافل ماندند.  

   - نفوذ اشعث بن قیس

رهبران قبایل مانند اشعث، با تهدید به ترک جنگ، امام را تحت فشار گذاشتند. حتی برخی فریاد زدند: «اگر حکمیت را نپذیری، تو را همانند عثمان خواهیم کشت!».  

۴. پیامدهای ویرانگر

   - شکست سیاسی

حکمیت به فریب عمروعاص و ابوموسی اشعری انجامید و معاویه به ظاهر پیروز شد.  

   - تولد خوارج

گروهی از سپاه امام که ابتدا خواستار صلح بودند، بعدها به مخالفان سرسخت تبدیل شدند و امام را به «تحکیم» متهم کردند.  

۵. درس تاریخی 

   امام علی(ع) در کتاب «جاذبه و دافعه» (ص ۱۴۳) اشاره می‌کند که ظاهرگرایی دینی و عدم درکِ عمیق از ولایت، زمینه‌ساز فریب‌های بزرگ است. ایشان تأکید می‌کند: «دشمنان با تابلوهای دینی، حقایق را تحریف می‌کنند».