سه شهیدی که در روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ به دستور محمد رضا شاه پهلوی در دانشگاه تهران با شلیک تیر مستقیم جنگی کشته شدند. اینها به روابطِ ایران بعد از کودتا با انگلیس و آمریکا معترض بودند …
این دانشجویان اولین گروهی بودند که سال ۳۲ شعار “مرگ بر آمریکا” سر دادند.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»
(سوره مائده، آیه ۳۵)
ای کسانی که ایمان آوردهاید! از خدا پروا کنید و برای تقرب به سوی او، وسیله بجویید و در راه او جهاد کنید، باشد که رستگار شوید.
این آیه شریفه، خطاب به مؤمنان، یک نقشه راه سهمرحلهای برای رسیدن به رستگاری حقیقی ترسیم میکند: تقوا، توسل و جهاد. روایات اهلبیت(ع) هر یک از این مفاهیم را به شکلی عمیق و کاربردی تبیین کردهاند.
تحلیل سه فرمان الهی
۱. اتَّقُوا اللَّهَ (از خدا پروا کنید):
این اولین و زیربناییترین گام است. تقوا به معنای پرهیزگاری، خویشتنداری و قرار دادن یک حصار محافظ بین خود و هر آنچه خشم خدا را برمیانگیزد، است. تقوا شرط قبولی تمام اعمال بعدی است.
۲. ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ (به سوی او وسیله بجویید):
این فرمان، قلب این آیه و محور گستردهترین تفاسیر است. «وسیله» در لغت به معنای هر آن چیزی است که باعث نزدیکی و تقرب به دیگری میشود. * مفهوم عام وسیله (همانطور که در تفسیر نمونه و نهجالبلاغه آمده):شامل هر عمل نیک و پسندیدهای میشود که انسان را به خدا نزدیک میکند: ایمان، نماز، روزه، زکات، حج، صلهرحم، انفاق پنهان و آشکار، جهاد و… . امام علی(ع) در خطبه ۱۱۰ نهجالبلاغه به زیبایی این مصادیق را برمیشمارند.
مفهوم خاص وسیله (همانطور که در روایات تأکید شده):برترین مظهر وسیله، وجود مقدس پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) هستند. آنان واسطه فیض الهی، تجلی کامل اطاعت و راهنمایان راستین به سوی خداوندند. روایات متعددی از منابع معتبر شیعه (مانند تفسیر قمی، عیون اخبار الرضا، الکافی و الأمالی) بر این معنا تصریح دارند که ولایت و تمسک به اهلبیت(ع)، عالیترین وسیله تقرب است. رسول خدا(ص) فرمودند: «ایشان (ائمه) چنگاویز محکم و دستگیره استوار و وسیله به سوی خدا هستند.»
۳. وَ جَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ (و در راه او جهاد کنید):
جهاد، مرحله عمل و تلاش مجاهدانه در مسیر تحقق تقوا و توسل است. این جهاد، تنها جنگ نظامی نیست، بلکه جهاد اکبر (مبارزه با نفس) و هرگونه تلاش در راه گسترش دین، دفاع از حق و انجام وظیفه را شامل میشود. جهاد، میوه تقوا و تجلی عملی توسل است.
نکته کلیدی و جمعبندی:
این سه دستور، یک سیر منطقی و به هم پیوسته را نشان میدهند:
· تقوا (اصلاح درون و رابطه با خدا)،
· توسل (اخذ راهنمایی و استفاده از بهترین ابزارها و الگوها برای تقرب)،
· جهاد (تلاش و پایداری در میدان عمل).
وسیلۀ تقرب، هم «چیستی» دارد (اعمال نیک) و هم «کیستی» دارد (اهلبیت عصمت و طهارت). ایمان واقعی، مجموعۀ این سه است: باطنی پاک (تقوا)، ارادتی آگاهانه به اولیای الهی (توسل) و عملی پیگیر و فداکارانه (جهاد). رستگاری، پاداش این مسیر ترکیبی است.
پیام کاربردی برای امروز:
در زندگی امروز، رستگاری در گرو آن است که:
۱.مراقب اعمال و نیات خود باشیم (تقوا).
۲.برای رشد معنوی، به سراغ بهترین الگوها (اهلبیت) و بهترین اعمال (فرائض و نوافل) برویم (توسل).
۳.در راه دفاع از حق، خدمت به مردم و اصلاح خود و جامعه، تلاشی خستگیناپذیر داشته باشیم (جهاد).
🔻وارد کلاس شدم به عمد با زیپ شلوار نبسته!
خواستم عکس العمل دانشجویان کلاس را بسنجم و مطلبی را هم که میخواستم، تبیین کنم براش دلیل منطقی داشته باشم.
اولش کسی متوجه نشده بود کم کم بهم رسوندن زیپ شلوار استاد بازه…
دخترها پوزخند پنهانی میزدند و پسرها زیر لب با هم پچ پچ میکردند…
یکی دو نفر خواستن موضوع رو به من منتقل کنند با ممانعت عده دیگری مواجه شدند…
که یعنی بزار بخندیم…
منم ضمن اینکه همگی رو زیر نظر داشتم طبق روال درس را دنبال کردم.
نزدیک آخرهای زمان کلاس بدون اینکه به پائین نگاه کنم روی تخته سیاه نوشتم زیپ شلوارمن پایین بود…اشکالی داره؟؟!!
یهو انگار کلاس با تنفس جدیدی مواجه شده باشه …
چند نفری متلک گفتن چند نفری هم اظهار فضل کردند.ولی بیشتر خانمها گفتن خوب بی ادبیه اینکه فرد متشخصی چون شما اینگونه ظاهر بشوید!!
بعد نوشتم از درس امروز کسی چیزی یاد گرفت؟؟!!
تقریبا همه گفتن نه…
چون اصلا حواسمون جای دیگه ای متمرکز شده بود!!!
گفتم پس یک زیپ کوچولو میتواند یک نفر باشخصیت رو تنزل بدهد…
دوم اینکه میتواند روی ذهن دیگر تاثیر بگذارد…
حال پاسخ بدهید وقتی دکمه روی سینه دختر خانمی باز میماند…
پاچه شلوار خانمی تا نزدیکی های زانو باز و عریان می شود
وقتی گوشواره و گردنبند و آرایش موهای خانمی با رنگ آمیزی غلیظ و چشم نواز مواجه میشود…
آیا تنزل شخصیت ایجاد نمی کند
آیا…
حواس دیگران را پرت نمیکند …
به نظر شما قباحت زیپ باز شلوار آقایون بیشتر است یا عریانی اندام یک زن
آیا شما نمی توانستید بدون توجه به زیپ شلوار تمام حواستان را معطوف درس کنید.
پس یادتان باشد حجاب و پوشش برای حفظ آرامش زن و مرد در جامعه لازم است .
وَ قَالَ (علیه السلام):
“مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ، لَيِّنٌ مَسُّهَا وَ السَّمُّ النَّاقِعُ فِي جَوْفِهَا؛ يَهْوِي إِلَيْهَا الْغِرُّ الْجَاهِلُ، وَ يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ”
و درود خدا بر او، فرمود:
“دنیا (در جنبههای مذموم و فریبندهاش) مانند مار سمی است؛ لمس آن نرم، ولی زهر کشنده در درونش دارد. انسان مغرور و نادان به سوی آن میشتابد و صاحب خرد فهیم از آن حذر میکند.”
امام علی(ع) در این تشبیه تکاندهنده، حقیقت دنیای مذموم (دنیایی که هدف نهایی باشد، نه وسیله) را در قالب یک تصویر روشن ارائه میدهند. این سخن، کلید فهم بسیاری از مفاهیم اخلاقی و تربیتی اسلام است.
نکات تفسیری:
۱. دوگانگی ظاهر و باطن (لَيِّنٌ مَسُّهَا / السَّمُّ النَّاقِعُ):
ظاهر فریبنده:دنیا با لذتهای زودگذر، زیباییها، ثروت و مقام، «نرم» و جذاب به نظر میرسد. مانند پوست نرم مار که ممکن است انسان را به اشتباه بیندازد.
باطن مرگبار:درون این ظاهر فریبنده، «زهر کشنده» نهفته است. این زهر، «غفلت از خدا»، «اسارت در هوای نفس»، «فراموشی آخرت» و نهایتاً «سقوط معنوی» است. این معنا در قرآن نیز آمده: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ…» (حدید: ۲۰)
۲. واکنش دو گروه:
الْغِرُّ الْجَاهِلُ (مغرور نادان): کسی که تنها ظاهر را میبیند و در پی لذتهای آنی است. او از درک عمیق عواقب غافل است. «غِرّ» به کسی میگویند که فریب ظاهر را میخورد.
ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ (خردمند فهیم): کسی که با بینش عمیق، باطن خطرناک دنیا را میبیند. او از دنیا به اندازه ضرورت و به عنوان وسیله استفاده میکند، نه به عنوان هدف نهایی. این خردمندی، ریشه در تعالیم قرآنی دارد: «وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ» (آل عمران: ۱۸۵)
۳. مرز بین دنیای مذموم و مشروع:
نکته دقیق اینجاست که امام(ع) به «دنیایی که انسان را مغرور و از خدا غافل کند» اشاره میفرمایند، نه به دنیایی که وسیلهای برای عبادت، خدمت به خلق و آبادانی باشد. در جای دیگری میفرمایند: «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ» (دنیا کشتگاه آخرت است). پس مشکل، از «دنیا» نیست، بلکه از «دنیازدگی» است.
جمعبندی و پیام کاربردی:
این حکمت، یک هشدار همیشگی و یک معیار سنجش است. امام(ع) به ما میآموزند که در برابر جلوههای دنیا، مانند یک طبیب حاذق باشیم که داروی شیرین اما کشنده را تشخیص میدهد. پیام این سخن، رهبانیت و فرار از دنیا نیست، بلکه «هوشیاری»، «میانهروی» و «استفاده درست از دنیا، بدون اسارت در آن» است. این نگاه، ما را از افراط (دنیاگرایی محض) و تفریط (ترک دنیای مشروع) نجات میدهد و راه سومی میگشاید: «زندگی در دنیا، با قلبی متوجه آخرت».
عَمَلِ مُسْتَحَبِّ إِنْسان را بِخدا نَزْديكْ نَمىگِرْدانَد، اِگَر بِواجِب زيان رَسانَد. ●لاَ قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ | حکمت ۳۹ نهجالبلاغه
این کلام نورانی امام علی(ع)، یکی از مهمترین و ظریفترین قواعد «مدیریت عبادی» و «اولویتبندی در عمل به دین» را به ما میآموزد. حضرت با بیانی دقیق، رابطه میان «فریضه» (واجب) و «نافله» (مستحب) را ترسیم میکند.
۱. نگاه سیستمی به عبادات: اسلام، مجموعهای منسجم و حکیمانه از احکام است که مانند یک ساختمان، واجبات، ستونهای اصلی و مستحبات، زیورات و تقویتکنندههای آن هستند. این حکمت هشدار میدهد که اگر زیورات به استحکام ستونها آسیب بزنند، نه تنها فایدهای ندارند، بلکه خطرناک هستند.
۲. اولویت آشکار: اصل اول در دینداری، «إقامه فرائض» (برپاداشتن واجبات) است. هر عملی که به این اصل لطمه بزند—حتی اگر خودش یک عمل نیک باشد—مردود است. این اصل قرآنی را به یاد میآورد: «أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ…» (آیا آبدهی به حاجیان و عمران مسجدالحرام را همانند کسی قرار دادهاید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده…؟) (توبه: ۱۹) که نشان میدهد عبادتهای اجتماعی بدون ایمان (که اصل است) ارزش ذاتی ندارد.
۳. مفهوم «ضرر» به واجبات: این ضرر میتواند مصادیق گوناگونی داشته باشد:
ضرر زمانی:وقتی انجام مستحب (مثلاً نوافل طولانی) باعث شود انسان از انجام واجب (مثل حضور به موقع در محل کار یا رسیدگی به خانواده) باز بماند.
ضرر بدنی:وقتی عبادت مستحب (مثل روزههای پیدرپی) سلامتی را به خطر اندازد و انسان را از انجام واجبات بعدی ناتوان کند.
ضرر کیفری:وقتی تمرکز بر مستحبات، باعث «تضییع اصل واجب» شود (مثلاً چنان در دعاهای مستحبی غرق شویم که نماز اول وقت قضا شود).
۴. نیت و حکمت: این سخن همچنین بر «نیت آگاهانه» و «حکمت در عبادت» تأکید دارد. عبادت، یک رقابت کمّی نیست، بلکه مسیری حکیمانه برای تقرب است. اگر قرار باشد نافلهای ما را از فریضهای بازدارد، نشان میدهد درک درستی از «مراتب قرب» نداریم. همانطور که در حدیثی دیگر آمده، محبوبترین اعمال نزد خدا، «مداومت بر عمل» است، حتی اگر کم باشد.
جمعبندی و پیام کاربردی:
امام علی(ع) در این کلام کوتاه، به همه دینداران و جویندگان راه تقرب هشدار میدهد که «عبادت، بدون خردورزی و رعایت اولویتها، ممکن است ما را از خدا دور کند». این حکمت، سنگ محکی است برای بررسی همه برنامههای معنوی، مطالعاتی و حتی فعالیتهای اجتماعی ما. باید همیشه از خود بپرسیم: «آیا این کار نیک و مستحب، به انجام هیچ واجب و مسئولیت اصلیتر من لطمه نمیزند؟». پیروی از این منطق، از خشکعبادتی ظاهرپرستانه جلوگیری کرده و دینداری را متعادل، خردمندانه و پایدار میسازد.