فرهنگی

نقشه راه اقتصادی اسلام: تجارت، محور اصلی روزی حلال 

  پیامبر‌اکرم(ﷺ) :«تِسعَةُ أعشارِ الرِّزقِ فِي التِّجارَةِ، وَالجُزءُ الباقي فِي السّابِياءِ ـ يَعنِي الغَنَمَ ـ.».   

 📚 الخصال : ص٤٤٥ ح٤٤

تفسیر حدیث با استناد به قرآن کریم

این روایت به یک قاعده کلی و نسخه اقتصادی در سبک زندگی اسلامی اشاره دارد که در ادامه به اجزای آن می‌پردازیم:

۱. محوریت «تجارت» در کسب روزی: «تِسعَةُ أعشارِ الرِّزقِ فِي التِّجارَةِ»

· تفسیر: پیامبر اکرم (ص) با عددسازی دقیق (نه دهم) بر اهمیت تجارت به عنوان اصلی‌ترین و پربرکت‌ترین منبع درآمد تأکید می‌فرمایند. این بدان معنا نیست که سایر مشاغل بیهوده هستند، بلکه نشان می‌دهد گردش سرمایه و کالا در جامعه (تجارت)، بیشترین سهم را در تولید ثروت و رونق اقتصادی دارد. تجارت، موجب رونق بازار، ایجاد اشتغال برای دیگران و تحرک اقتصادی می‌شود.

· پشتوانه قرآنی: قرآن کریم به صراحت به مسلمانان اجازه تجارت و کسب و کار داده است:

  «وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا» (سوره بقره، آیه ۲۷۵)

  · «و خداوند خرید و فروش [تجارت] را حلال و ربا را حرام کرده است.»

  · نکته: این آیه تجارت را در تقابل با ربا قرار داده و آن را روشی مشروع و الهی برای کسب درآمد معرفی می‌کند. همچنین، بسیاری از انبیا مانند حضرت شعیب (ع) و رسول خدا (ص) خود تاجر بودند که بر شرافت این پیشه دلالت دارد.

۲. جایگاه «دامداری» به عنوان مکمل: «وَالجُزءُ الباقي فِي السّابِياءِ»

· تفسیر: پیامبر (ص) یک دهم باقیمانده روزی را در «سابياء» یعنی گوسفند (دامداری) معرفی می‌کنند. این بخش از حدیث نشان می‌دهد که مشاغل تولیدی و پایه‌ای مانند دامداری نیز اگرچه سهم کمتری در مقایسه با تجارت دارند، اما همواره مورد توجه و توصیه اسلام هستند. دامداری یک منبع درآمد پایدار، منبع تولید مواد غذایی اولیه (گوشت، شیر، پشم) و متناسب با زندگی روستایی و عشایری است.

· پشتوانه قرآنی: در قرآن کریم، دام‌ها به عنوان بخشی از نعمت‌های الهی و مایه عبرت برای انسان‌ها معرفی شده‌اند:

  «وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ» (سوره نحل، آیه ۶۶)

  · «و در وجود دام‌ها برای شما عبرتی است. از آنچه در شکمشان است [می‌نوشانیم]؛ از میان غذاهای هضم شده و خون، شیری خالص و گوارا برای نوشندگان.»

  · نکته: این آیه نشان می‌دهد که خداوند روزی انسان را از طریق همین دام‌ها فراهم می‌کند، بنابراین دامداری یک شغل مبارک و مورد تأیید الهی است.

۳. جمع‌بندی و درنظرگیری شرایط

· تفسیر: این حدیث یک اولویت‌بندی کلی اقتصادی را بیان می‌کند، نه یک حکم قطعی و ریاضی برای همه افراد در همه زمان‌ها. یعنی در یک نگاه کلان، سهم تجارت در چرخه اقتصادی یک جامعه از دامداری بیشتر است. اما این به معنای نفی سایر مشاغل مانند کشاورزی، صنعت و… نیست. موفقیت در هر شغلی، از جمله تجارت و دامداری، منوط به رعایت شرایطی است که در سایر روایات به آن اشاره شده است:

  · رعایت اخلاق و تقوا: رعایت صداقت، امانت‌داری و پرهیز از غش در معامله.

  · نیت الهی: کسب روزی حلال برای تأمین هزینه خانواده و کمک به دیگران.

· پشتوانه قرآنی:

  «وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا . وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ» (سوره طلاق، آیات ۲-۳)

  · «و هر کس از خدا پروا کند، خداوند راه نجاتى برایش قرار مى‌دهد. و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد.»

  · نکته: این آیات نشان می‌دهد که منشأ اصلی روزی، خداوند است و تقوا است که برکت را به هر شغلی (چه تجارت و چه دامداری) وارد می‌کند.

پیامبر اکرم (ص) در این حدیث، یک الگوی اقتصادی کاربردی را به امت خود ارائه می‌دهند. این سخن، هم تشویق به کار و تلاش اقتصادی است و هم یک راهبرد کلان را نشان می‌دهد: “تمرکز بر تجارت به عنوان موتور محرک اقتصاد و توجه به دامداری به عنوان بخش پایه‌ای و تأمین‌کننده مواد اولیه.” این توصیه، با توجه به شرایط عصر نزول حدیث و نیز انعطاف‌پذیری و سودآوری تجارت، یک راهنمای همیشه به‌رو برای مسلمانان است تا با انتخاب مشاغل پربرکت، هم خود به استقلال اقتصادی برسند و هم جامعه اسلامی را شکوفا سازند.

 ۹ نشانه اعتماد به نفس بالا در فرزندان

نشانه‌های فرزند دارای اعتماد به نفس بالا:

· کودک برای خود ارزش و احترام قائل است. ·با دیگران به خوبی ارتباط برقرار می‌کند.

به توانایی‌های خود اعتماد دارد.

انتقاد را بدون احساس خشم و گرفتن حالت تدافعی می‌پذیرد.

تجارب جدید را می‌پذیرد.

توانایی تحمل شکست را دارد.

می‌تواند احساساتش را براز کند.

می‌تواند نظرش را برای دیگران بیان کند.

در موقعیت‌های اجتماعی شرکت می‌کند و احساس راحتی و شادی دارد.

شب‌بخیر گفتن به فرزندان بدون جنگ و دعوا!

«مامان! بابا! شب به‌خیر. من رفتم بخوابم.» شنیدن این جمله از زبان فرزندان آرزوی بسیاری از ما پدرومادرهاست، چگونه می توان به این مرحله رسید:

🍀اجرای برنامه بدون دستور

نگویید: «باید بروی بخوابی.»

بگویید: «وقت خواب است.اولین کاری که باید قبل از خواب انجام بدهیم چه بود؟» 

🍀داستان به شرط انجام وظایف

«ده دقیقه قبل از خواب کنارت می‌مانم، اگر کارهایت را انجام داده باشی،زمان داستان فراخواهد رسید.اگر انجام نداده باشی، فقط به اندازه‌ی بوس و بغل وقت داری.»

🍀همدلی برای بچه های کوچکتر

 «من احساست را درک می‌کنم. خودم هم در دوران کودکی چنین احساسی را تجربه کرده‌ام.حتماً ناراحتی ‌که باید بخوابی، دوست داری بیدار بمانی و…، چه کار می توانیم انجام دهیم که خواب آرامی داشته باشی؟ و روز خوبی را کنار هم شروع کنیم؟»

🍀آزادی محدود برای بچه‌های بزرگتر

«تو می‌توانی ساعت خوابیدنت را خودت انتخاب کنی، اما ساعت یازده، وقت بچه‌ها تمام می‌شود.»

🍀مدیریت استفاده از گوشی تلفن همراه و فضای مجازی 

با یک قرار قبلی، تمام افراد خانواده در یک ساعت مشخص نزدیک به زمان خواب دیگر نباید از گوشی تلفن همراه و فضای مجازی استفاده کنند. 

🍀کاهش عوامل هیجانی

در ساعت نزدیک به زمان خواب کم کردن نور منزل، اتاق ها و هیجانات، باعث آمادگی ذهن برای خواب می شود. 

❗️در مورد زمان خواب هیچ گاه بحث و جدل نکنید…

❗️چگونه والدین ندانسته، سبب افت شناخت و درک کودکان می شوند؟ 

🍃 والدینی که با کودکشان به طور مداوم صحبت نمی کنند.

🍃 والدینی که با کودکشان بازی نمی کنند.

 والدینی که برای کودکشان شعر و کتاب نمی خوانند. 

🍃 والدینی که کودکشان را به طبیعت و گردش نمی برند. 

 🍃والدینی که اطلاعات شناختی لازم را به کودکشان نمی دهند. 

🔹اینها ناخواسته و ندانسته کودک را دچار فقر محیطی می کنند که در نتیجه آن قدرت درک و شناخت و فراگیری کودک، رفته رفته کاهش می یابد. 

🍃در صورت تداوم ، مشکلات بسیاری را علی الخصوص در تحصیل و ارتباطات اجتماعی برای او به دنبال خواهد داشت.

🍀در نتیجه برای رشد شناختی کودکمان چه کاری باید انجام دهیم؟ 

✔️با او بازی کنیم. 

✔️برای او قصه بگوییم 

✔️با او صحبت کنیم

✔️تفکر منطقی او را رشد دهیم

✔️برای او وقت بگذاریم 

و… 

 تفسیرحدیث شَرُّ الأوطانِ ما لَم یَأمَن فیهِ القُطّانُ به استناد قرآن 

امام على عليه السلام : شَرُّ الأوطانِ ما لَم يَأمَن فيهِ القُطّانُ؛ [ غررالحكم و دررالكلم ، ح 5712 .]

امام على عليه السلام :بدترين وطن ، وطنى است كه ساكنانش در آن ايمن نباشند .

این روایت، معیار اساسی برای سنجش ارزش یک “وطن” را بیان می‌کند.

۱. محوریت «امنیت» در تعریف وطن

· تفسیر: امام (ع) بدترین وطن را جایی می‌دانند که ساکنانش در آن در امنیت نباشند. این بیان، یک تغییر پارادایم مهم است. معمولاً وطن با عواملی مانند خاک، مرزهای جغرافیایی یا نژاد مشترک تعریف می‌شود. اما امام (ع) “وطن” را یک پدیده “کارکردی” می‌دانند. ارزش یک مکان به عنوان وطن، نه در زیبایی‌هایش، نه در ثروتش، بلکه در “امنیت” آن است. اگر امنیت نباشد، آنجا حتی اگر زادگاه انسان باشد، در حکم “بدترین وطن” است.

· پشتوانه قرآنی: خداوند در قرآن کریم در توصیف سرزمین مکه - که وطن اصلی پیامبر (ص) بود - اما به دلیل ناامنی برای مسلمانان، مهاجرت از آن را واجب کرد، می‌فرماید:

  «إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا» (نساء: ۹۷)

  · «[یاد کن] کسانی که فرشتگان [جان]شان را می‌ستانند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند. [فرشتگان] به آنان می‌گویند: “در چه [حال] بودید؟” می‌گویند: “ما در زمین [مکه] مستضعف بودیم.” می‌گویند: “مگر سرزمین خدا پهناور نبود تا در آن هجرت کنید؟"»

  · نکته: این آیه به صراحت نشان می‌دهد که ماندن در “وطن"ی که در آن امنیت جانی و دینی وجود ندارد (حتی اگر آن مکه باشد) مورد قبول خداوند نیست. بنابراین، “امنیت” شرط بقا در یک وطن است.

۲. ابعاد امنیت از منظر حدیث شَرُّ الأوطانِ ما لَم یَأمَن فیهِ القُطّانُ

· تفسیر: عبارت «لَم يَأمَن فيهِ القُطّانُ» (ساکنانش در امنیت نباشند) ابعاد گسترده‌ای از امنیت را در بر می‌گیرد:

  · امنیت جانی: ترس از کشته شدن، تجاوز یا حمله.

  · امنیت مالی: ترس از دزدی، غارت و تجاوز به اموال.

  · امنیت روانی و اجتماعی: ترس از تهمت، افترا، بی‌احترامی و نقض حریم خصوصی.

  · امنیت قضایی: ترس از ظلم و تبعیض در دستگاه قضایی.

  · امنیت شغلی و اقتصادی: ترس از فقر و بیکاری ناشی از بی‌کفایتی حکومت.

· پشتوانه قرآنی: قرآن کریم در سوره قریش، به نعمت “امنیت” به عنوان یکی از بزرگترین نعمت‌های خداوند به قریش اشاره می‌کند:

  «فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَٰذَا الْبَيْتِ. الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» (قریش: ۳-۴)

  · «پس باید پروردگار این خانه [کعبه] را عبادت کنند. همان [کسی] که آنان را از گرسنگی طعام داد و از ترس و ناامنی، ایمنشان ساخت.»

  · نکته: در این سوره، “امنیت از ترس” در کنار “امنیت از گرسنگی” به عنوان دو نعمت بزرگ الهی ذکر شده است. این نشان می‌دهد که امنیت یک نیاز اولیه و حیاتی است.

۳. مسئولیت حکومت و جامعه در تأمین امنیت

· تفسیر: این حدیث در حقیقت یک سنجه برای ارزیابی عملکرد حکومت‌ها است. مهم‌ترین وظیفه هر حاکمیتی، تأمین امنیت برای “قُطّان” (همه ساکنان، اعم از مسلمان و غیرمسلمان) است. اگر حاکمیتی نتواند این امنیت را فراهم کند، آن سرزمین تحت حکومت او، به فرموده امام، “بدترین وطن” خواهد بود.

· پشتوانه قرآنی: در سوره بقره، آیه ۱۲۶، حضرت ابراهیم (ع) هنگام بنیانگذاری کعبه، برای وطن خود از خداوند دو چیز درخواست می‌کند:

  «رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ»

  · «پروردگارا، این [سرزمین] را شهری امن قرار ده و اهلش را از ثمرات [گوناگون] روزی بخش.»

  · نکته: ترتیب درخواست حضرت ابراهیم بسیار قابل تأمل است: اول «بَلَدًا آمِنًا» (شهر امن) و سپس «رزق». این نشان می‌دهد که امنیت، بستر لازم برای بهره‌مندی از هر نعمت دیگری، حتی رزق و روزی است.

جمع‌بندی نهایی تفسیر حدیث شَرُّ الأوطانِ ما لَم یَأمَن فیهِ القُطّانُ

کلام امام علی (ع) یک معیار الهی و عقلانی برای سنجش کیفیت زندگی در هر جغرافیایی است. این حدیث به ما می‌آموزد که وطن واقعی، جایی است که جان، مال، آبرو و حقوق انسان در آن محفوظ باشد. هرگونه ناامنی - اعم از اجتماعی، اقتصادی و قضایی - باعث می‌شود آن مکان، هرچند با شکوه، در رده “بدترین اوطان” قرار گیرد. این بیان، هم هشداری به حاکمان است تا امنیت را اولویت اول خود قرار دهند و هم راهنمایی برای مردم است که بدانند در یک نظام ارزشی الهی، “امنیت” نخستین حق آنان و پایه یک جامعه سالم است.