فرهنگی

«رساله توجیه‌المسائل»؛ وقتی شیطان برای گناهان ما «دلایل قانع‌کننده» می‌آورد! قسمت اول

حتی اگر یک بار هم شده، این جملات را به کار برده‌ایم: «مصلحتی بود»، «حقش بود»، «همه می‌خورن»، «یک شب که هزار شب نمی‌شه» و… . اینها همان «رساله توجیهالمسائل» شخصی ما هستند؛ رساله‌ای که نه توسط فقیهی نوشته شده، نه مهر تایید مرجع تقلیدی را دارد، بلکه نویسنده آن، نفس اماره و نفوذ شیطان است.

این توجیهات، خطرناک‌ترین سلاح شیطان برای از بین بردن حس مسئولیت‌پذیری و بی‌تفاوت کردن ما نسبت به گناه است. در این نوشته، با استناد به منابع معتبر شیعی، به بررسی برخی از این توجیهات رایج می‌پردازیم.

۱. غیبت؟ تو روش می‌گم!

در فرهنگ دینی، غیبت به معنای سخن گفتن پشت سر برادر مؤمن به گونه‌ای است که اگر بشنود، ناراحت شود حتی اگر آن سخن، حقیقت داشته باشد. حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) در این باره می‌فرمایند:

«إیّاکَ وَ الغِیبَةَ فَإنَّها شَیمَةُ اللَّئیم؛ از غیبت بپرهیز که خوی افراد پست و فرومایه است.» (غرر الحکم، حدیث ۶۲۵۱) توجیه«من راستش را می‌گویم» نه تنها عذری برای گناه بزرگ غیبت نیست، بلکه بر شدت آن می‌افزاید؛ چرا که علاوه بر گناه، نوعی تکبر و خودبرتربینی را نیز به همراه دارد.

۲. دروغ؟ مصلحتی!

دروغ مصلحتی یکی از پرچالش‌ترین مباحث است. اما باید توجه داشت که طبق نظر بسیاری از فقهای شیعه، دروغ حتی به قصد مصلحت، حرام است مگر در موارد بسیار نادر و استثنایی که شرعاً مجاز شمرده شده است، مانند نجات جان یک انسان بی‌گناه یا اصلاح بین دو نفر. امام صادق (ع) فرمودند:

«لَیسَ شَیءٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْعَفَافِ وَ التَّقْوی وَ لَیسَ شَیءٌ أَبْغَضَ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْبُخْلِ وَ الْکَذِب؛ هیچ چیز نزد خداوند محبوب‌تر از عفت و تقوا نیست و هیچ چیز نزد خدا مبغوض‌تر از بخل و دروغ نیست.» (الکافی، ج۲، ص۳۳۹) تبدیل کردن استثنا به قاعده و توجیه هر دروغی به عنوان«مصلحت»، ما را به پرتگاه دروغگویی عادتی می‌کشاند.

۳. رشوه؟ شیرینی!

تغییر نام گناه، ماهیت آن را تغییر نمی‌دهد. آنچه ما «شیرینی» یا «هدیه» می‌نامیم، اگر در ازای انجام یا ترک وظیفه‌ای باشد، در حکم «رشوه» است و حرام. رسول خدا (ص) هشدار داده‌اند:

«لَعَنَ اللَّهُ الرَّاشِیَ وَ الْمُرْتَشِیَ وَ الرَّائِشَ (الْوَاسِطَ بَینَهُما)؛ خداوند رشوه‌دهنده، رشوه‌گیرنده و واسطه بین آن دو را لعنت کرده است.» (وسائل الشیعة، ج۱۹، ص۳۵۰)

۴. توبه؟ بعداً که پیر شدم!

این خطرناک‌ترین توجیه است. چه ضمانتی وجود دارد که به پیری برسیم؟ امام علی (ع) در وصیت به امام حسن (ع) فرمودند:

«بَادِرِ الْمَوْتَ وَ أَجْلِبْ عَلَى الْعَمَلِ قَبْلَ الْفَتْرَةِ وَ الْفَتْرَةُ بِالتَّسْوِیف؛ پیش از رسیدن مرز سستی، به سوی مرگ بشتاب و بر [انجام] عمل [صالح] حملهور شو و [بدان که] سستی، از [تسویف و] به تأخیر انداختن [کارها] پدید می‌آید.» (تحف العقول، ص۸۵) تسویف(کار امروز را به فردا انداختن) از حیلت‌های بزرگ شیطان است.

۵. نهی از منکر؟ به کسی چه مربوط!

این نگرش، نافی یکی از ارکان اساسی دین است. امر به معروف و نهی از منکر، مسئولیتی اجتماعی است که سلامت جامعه دینی را تضمین می‌کند. امام حسین (ع) در تبیین قیام عاشورا، یکی از اهداف را «امر به معروف و نهی از منکر» معرفی کردند. نادیده گرفتن این فریضه، به معنای همکاری در گسترش فساد است.

نتیجه‌گیری

این «رساله توجیه‌المسائل» درونی، برخاسته از «هوای نفس» است. درمان آن، «خودآگاهی دینی» و «مراقبه» است. باید در لحظه ارتکاب گناه، با خود بیندیشیم که آیا این توجیه را در پیشگاه الهی که «شنوا» و «بینا»ست، می‌توانیم ارائه دهیم؟ امام کاظم(ع) فرمودند:

«لَیسَ مِنّا مَن لَم یُحاسِبْ نَفْسَهُ فی کُلِّ یَوْم؛ کسی که هر روز خود را مورد محاسبه قرار ندهد، از ما نیست.» (الکافی، ج۲، ص۴۵۳)

بیایید پیش از آنکه در قیامت مورد محاسبه قرار گیریم، در دنیا خودمان را محاسبه کنیم و این رساله دروغین را پاره کنیم.

منابع: ۱.الکافی، شیخ کلینی. ۲.غرر الحکم و درر الکلم، آمدی. ۳.وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی. ۴.تحف العقول، ابن شعبه حرانی.

حاشیه‌سازی بزرگ در پخش زنده صداوسیما؛ وقتی مجریان از خواندن یک آیه ساده درماندند!

آبرو‌ریزی در صداوسیما در برنامه پخش زنده!

🔻📽 ناتوانی مجریان در خواندن «آیه وَإِن یَکاد» از روی تابلو و پاس‌دادن آن به یکدیگر!

این اتفاق، نشانه‌ای روشن از فقر فرهنگی و فاصله گرفتن از قرآن کریم در دستگاه‌های فرهنگی است.

وقتی مجریان تلویزیون نتوانند آیه‌ای را بخوانند که سال‌هاست بر سر در بسیاری از خانه‌ها نصب است و تقریباً همه مردم با آن آشنایی دارند؛

یعنی باید جدی‌تر از همیشه بپرسیم:

دقیقاً چه بر سر آموزش، فرهنگ و هویت دینی ما آمده است؟

البته. این فراز کوتاه از خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه، یکی از هشدارهای اساسی امام علی (علیه السلام) درباره یکی از خطرناک‌ترین آسیب‌های فردی و اجتماعی است. در ادامه، تفسیر این کلام نورانی در قالب یک پست وبلاگ ارائه می‌شود.

—

وبلاگ: دژ اخلاق

هشدار امام علی(ع) درباره فروپاشی ارزش‌های اخلاقی. تفسیر فرازی از خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه

امام علی (علیه السلام) در این جمله کوتاه و هشداردهنده، از دو فرآیند مخرب و مرتبط به هم نام می‌برند که بنیان‌های اخلاقی یک فرد یا جامعه را از بین می‌برند:درهم شکستن فضایل اخلاقی و دگرگون ساختن آن.

۱. «درهم شکستن فضایل اخلاقی» (تَهْزِيعَ الْأَخْلَاقِ)

· تفسیر: “تهزیع” به معنای متلاشی کردن، قطعه قطعه کردن و از هم گسستن است. این مرحله اول آسیب است. در این حالت، فضایل اخلاقی به عنوان یک “کل منسجم” مورد حمله قرار می‌گیرند و پایه‌های آن سست می‌شود. مثلاً:

  · رواج شبهه‌افکنی: نسبت به مفاهیمی مانند “حیا"، “ایثار” یا “صداقت” شبهه ایجاد می‌شود و ضرورت آن زیر سؤال می‌رود.

  · تضعیف تدریجی: ارزش‌ها نه یک‌باره، بلکه به تدریج و با عادی‌سازی گناهان کوچک، شکسته و متلاشی می‌شوند.

  · جدی نگرفتن: جامعه، هنجارشکنی‌های اخلاقی را جدی نمی‌گیرد و این امر، باعث تشدید و تکرار آن می‌شود.

نتیجه این مرحله، ایجاد یک “خلأ اخلاقی” است. دیوارهای دژ اخلاقی ترک برمی‌دارند، اما هنوز کاملاً فرو نریخته‌اند.

۲. «دگرگون ساختن آن» (تَصْرِيفَهَا)

· تفسیر: “تصریف” به معنای تغییر شکل دادن، تبدیل کردن و منحرف کردن است. این مرحله، حتی از مرحله اول نیز خطرناک‌تر است. در اینجا، دشمن به جای نابودی محض ارزش‌ها، به “تحریف” و “بازتعریف” آنها می‌پردازد. به عبارت دیگر، “مفاهیم وارونه” می‌شوند. برای مثال:

  · تبدیل فضیلت به رذیلت: “غیرت” به “خشونت” تعبیر می‌شود.

  · تبدیل رذیلت به فضیلت: “بی‌بندوباری” به عنوان “آزادی” و “لیبرالیسم” تبلیغ می‌گردد.

  · جابه‌جایی ارزش‌ها: “ثروت اندوزی و مصرف‌گرایی” به جای “قناعت و ساده‌زیستی” به عنوان ارزش معرفی می‌شود.

در این مرحله، جامعه حتی متوجه فروپاشی اخلاقی خود نمی‌شود، زیرا الفاظ و عنوان‌های قدیمی حفظ شده‌اند، اما محتوای آنها کاملاً تغییر یافته است.

پیام اصلی و کاربردی برای امروز

این هشدار امیرالمؤمنین در عصر حاضر که ما در معرض طوفان‌های اطلاعاتی و فرهنگی هستیم، بیش از هر زمان دیگری دارد:

· مسئولیت فردی: هر یک از ما باید “پاسدار اخلاق” در وجود خود و در محیط اطرافمان باشیم. باید مراقب باشیم که مبادا در دام “عادی‌سازی گناه” یا “تحریف مفاهیم اخلاقی” بیفتیم.

· هوشیاری فرهنگی: باید در برابر رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و جریان‌های فرهنگی هوشیار باشیم و هر پیامی را بدون تحلیل و بررسی نپذیریم. بسیاری از تهاجمات فرهنگی، در قالب “سرگرمی” و “مدرنیته” انجام می‌شود.

· بازگشت به مبانی: تنها راه مقابله با این تهاجم، “تقویت مبانی معرفتی و دینی” است. وقتی انسان حقیقت و فلسفه یک فضیلت اخلاقی را به خوبی درک کند، کمتر در دام تحریف آن گرفتار می‌آید.

جمع‌بندی

امام علی (علیه السلام) به ما می‌آموزند که دشمنان یک تمدن، ابتدا ارزش‌هایش را متلاشی می‌کنند و سپس آن را تحریف می‌نمایند. وظیفه ما این است که با بصیرت و آگاهی، هم از “سست شدن بنیان‌های اخلاقی” جلوگیری کنیم و هم مراقب باشیم که دشمن، مفاهیم ناب دینی و اخلاقی را به اسم “تفسیر مدرن” یا “ضرورت زمانه” به انحراف نکشد.

منبع: نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶

چرا همه چیز شفاف نیست؟ فلسفه «ابهام» در دین و احترام خدا به عقل بشر

یکی از سوالات بنیادین در مواجهه با متون دینی این است: چرا خداوند همه مسائل را به طور صریح و شفاف بیان نکرده است؟ چرا نام ائمه(ع) به صراحت در قرآن نیامده؟ چرا در دوران غیبت، امام زمان(عج) برای رفع همه ابهامات حاضر نمی‌شود؟ پاسخ این پرسش ها را باید در کلیدواژه «عزت» جستجو کرد.

تحلیل فلسفه ابهام و اختیار: خداوند در قرآن خطاب به پیامبر(ص)می فرماید: «وَ لَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا» (یونس: ۹۹)؛ و اگر پروردگارت می خواست، قطعاً همه اهل زمین یکسره ایمان می آوردند.

اما خداوند خواسته است که ایمان، محصول «گزینش آگاهانه» انسان باشد، نه اجبار و تحمیل. این بزرگ ترین احترام به کرامت و عقل انسان است.

حتی به پیامبر اکرم(ص) نیز اجازه داده نشد تا با آوردن معجزه ای آشکار (مانند نردبانی به آسمان) حق را تحمیل کند: «… وَ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَىٰ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ» (انعام: ۳۵).

غیبت امام زمان(عج)؛ آزمون عزت مندی: دوران غیبت،دوران «آزمایش بزرگ» است. اگر امام(عج) حاضر بود، بسیاری از مردم از روی ترس یا چشم دیدن، اطاعت می کردند، نه از روی شناخت و عقلانیت.

در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: هنگامی که قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان می گذارد و عقل های آنان را متمرکز و کمال می بخشد (کمال الدین، ج۲، ص۶۷۳).

این بدان معناست که ظهور، پایان تفکر نیست، بلکه «آغاز تفکری متکامل» است. خداوند می خواهد ما در همین شرایط پیچیده، با تقوا و تعقل، «فرقان» (قوه تشخیص حق از باطل) را در خود تقویت کنیم: «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا» (انفال: ۲۹).

نتایج و پیامدهای این نگاه

1. مسئولیت فردی: هر فردی در قبال فهم و تشخیص خود مسئول است. نمی توانیم منتظر باشیم تا دیگران همه چیز را برایمان حل کنند.

2. پویایی فکر دینی: این ابهامات، زمینه ساز اجتهاد و پویایی فقه و اندیشه اسلامی شده است.

3. ارزش عمل: زمانی که انسان در هاله ای از ابهام، راه حق را با تلاش فکری و عملی خود می یابد، ارزش عمل او نزد خداوند بسیار بالاتر است.

این نظام حکیمانه، به ما می آموزد که خداوند نه تنها به عقل ما احترام گذاشته، بلکه ما را به «عزتِ فهمیدن و انتخاب کردن» دعوت کرده است. او ما را بره های بی اراده نمی خواهد، بلکه انسان های آزاده و عاقل می طلبد.

عزت؛ گمشده دنیای مدرن و چراغ راه بندگی خالصانه

در دنیایی که «عزت» را با ثروت، قدرت و شهرت می‌سنجند، اسلام تعریف دیگری ارائه می‌دهد. قرآن کریم به صراحت می‌فرماید: «مَنْ کَانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا» (فاطر: ۱۰)؛ هر کس عزت می‌خواهد، بداند که همه عزت ها از آنِ خداست.

این آیه، بنیان یک انقلاب فکری را بنا می‌نهد: عزت، کالایی نیست که از غیر خدا بتوان آن را خرید.

تحلیل رابطه عزت و بندگی: امیرالمؤمنین علی(ع)در کلامی گهربار فرمودند: «اَلْعِزُّ بِالطَّاعَةِ» (غررالحکم، حدیث ۴۸۴۱)؛ عزت در گرو اطاعت (از خداست). این جمله، پاسخی مستقیم به پرسش از چگونگی کسب عزت است.

وقتی انسان گردن در طاعت غیر خدا می‌اندازد، در حقیقت بخشی از عزت ذاتی خود را که خداوند به او هدیه داده، به پای آن وجود یا مفهوم می‌ریزد. این همان «ذلت» است.

حضرت در جای دیگری هشدار می‌دهند: «مَنْ أَتْىَ غَنِيًّا فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِينِهِ» (نهج البلاغه، حکمت ۲۴۸). تواضع در برابر ثروتمند به خاطر ثروتش، دو سوم دین انسان را از بین می‌برد. چرا؟ زیرا دین، برنامه زندگی آزادانه و عزیزانه است و این رفتار، ناقض اصلی ترین هدف دین، یعنی «آزادی از بندگی غیرخدا» است.

عزت در میدان عمل: الگوی فاطمه زهرا(س) تجلی عملی این مفهوم را در سیرهحضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) می‌بینیم. ایشان تنها برای حفظ حریم توحید و ولایت نمی‌جنگیدند، بلکه برای حفظ «عزت» همسرشان، امیرالمؤمنین(ع)، تا پای جان ایستادند.

وقتی برای گرفتن بیعت اجباری از علی(ع)، او را تهدید کردند، فاطمه(س) با وجود جراحات شدید، فریاد برآورد: «وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ تَكُفُّوا عَنْهُ لَأَنْشُرَنَّ شَعْرِي… وَ لَأَلْعَنَنَّكُمْ لَعْناً وَبِيلاً» (بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۸۰)؛ به خدا سوگند! اگر از او دست برندارید، گیسوانم را پریشان می‌کنم… و شما را به لعنتی سهمگین دچار خواهم ساخت.

این فریاد، تنها یک اعتراض نبود؛ فریاد عزتی بود که حاضر به معامله با ستمگران نشد. شهادت ایشان، سرمایه گذاری برای حفظ عزت امت اسلامی بود.

نتیجه گیری برای انسان معاصر: امروز،استکبار جهانی با نمایش قدرت و ثروت، در پی مرعوب کردن ملت ها و به بردگی کشیدن اراده هایشان است. شعار «عزت» در گفتمان انقلاب اسلامی، پاسخی مستقیم به این توطئه است.

عزت واقعی، در گرو وابستگی به منبع لایزال الهی است. هرچه ارتباط ما با خدا محکم تر و خالصانه تر باشد، از قید وابستگی به قدرت های پوشالی دنیا بیشتر رها شده و به عزت حقیقی دست می یابیم.