مفهوم جهاد در متون تفسیری
بررسی گامبهگام مفهوم جهاد در متون تفسیری:
1. وجوب جهاد و حکمت آن:
آیه ۲۱۶ سوره بقره به صراحت بر وجوب جهاد دلالت دارد: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ ». این وجوب، کفایی است؛ یعنی اگر تعداد کافی برای انجام آن قیام کنند، از دیگران ساقط میشود. تمام مفسران (به جز عطا) بر این امر اتفاق نظر دارند. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج2, ص289]
جهاد ممکن است با طبع انسان سازگار نباشد و برای او مشقتبار باشد («وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ»)، اما سرانجام آن خیر و مصلحت انسان است. زیرا یا به پیروزی و غنیمت میانجامد یا به شهادت و بهشت. خداوند به مصالح بندگان آگاه است، در حالی که خود آنها از عواقب امور بیخبرند. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج2, ص288] [ترجمه تفسیر جوامع الجامع, ج1, ص275]
2. انواع و مراتب جهاد:
جهاد اصغر (جنگ نظامی): این نوع جهاد، مبارزه با شمشیر و کارزار در راه خدا است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج25, ص153]
جهاد اکبر (جهاد با نفس): بر اساس روایتی از پیامبر(ص)، جهاد با نفس و هوای نفس، جهاد اکبر نامیده شده است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج17, ص26] همچنین در تفسیر آیه «وَ جَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ » آمده است که برخی مفسران، مقصود را همه کارهای نیک و عبادت با نیت خالص میدانند. [ترجمه تفسیر جوامع الجامع, ج4, ص232]
جهاد با زبان (دعوت و بیان حق): این نوع جهاد، گاه رساتر و نافذتر از جهاد با شمشیر است، زیرا دعوت به دین ابتدا با زبان آغاز میشود. اقامه دلیل و آشکار ساختن حق برای پیشبرد دین، سزاوارتر است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج11, ص216]
3. جهاد با منافقان:
دستور جهاد با منافقان به معنای جنگ نظامی با آنها نیست، مگر آنکه خود اقدام به جنگ کنند. روش مبارزه با منافقان، به صورت زبانی (موعظه و تهدید) و اجرای حدود است. از امام صادق(ع) روایت شده که پیامبر(ص) هرگز با منافقی جنگ نکرد و به تألیف قلوب آنها میپرداخت. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج25, ص153]
در روایتی دیگر، جهاد با منافقان به سه گونه بیان شده است: با دست، اگر ممکن نباشد با زبان، و اگر با زبان هم ممکن نباشد با دل (یعنی باطناً با آنها مخالف باشد). [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج11, ص154]
4. فضیلت مجاهدان و پاداش آنها:
مجاهدان در راه خدا با مال و جان خود، با کسانی که بدون عذر از جهاد تخلف میکنند، برابر نیستند. خداوند به مجاهدان درجاتی برتر و پاداشی عظیم وعده داده است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج5, ص313] [ترجمه تفسیر جوامع الجامع, ج1, ص647]
شهادت در راه خدا، مغفرت و رحمت الهی را در پی دارد که از تمام اموال دنیا بهتر است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج4, ص310]
خداوند جانها و اموال مؤمنان را در ازای بهشت از آنان «خریده» است. این تعبیر مجازی، برای تأکید بر ارزش والای جهاد و ضمانت پاداش الهی است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج11, ص216]
حتی کوچکترین زحمات و هزینهها در راه جهاد، مانند گذر از یک دره یا گام نهادن در مکانی که دشمن را خشمگین کند، به عنوان عمل صالح ثبت میشود. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج11, ص236]
5. شرایط و احکام فقهی جهاد:
جهاد بر کسانی که توانایی آن را دارند (چه با مال، چه با جان، یا هر دو) واجب است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج11, ص101]
افراد معذور (مانند بیماران، نابینایان و کسانی که نقص عضو دارند) از وجوب جهاد معاف هستند. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج5, ص313]
آمادهسازی نیرو و سلاح برای ارعاب دشمنان خدا واجب است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج10, ص251]
اگر دشمن تمایل به صلح نشان دهد، پذیرش صلح توصیه شده است. [ترجمه تفسیر مجمع البیان, ج10, ص251]
6. دیدگاه خاص درباره جهاد ابتدایی در عصر غیبت:
علامه شعرانی در تفسیر آیه ۲۱۷ بقره، به دیدگاهی از برخی اهل سنت اشاره میکند که معتقدند جهاد در اسلام فقط برای دفاع است، نه برای دعوت ابتدایی. او این نظر را نمیپذیرد و معتقد است در اصل اسلام و در زمان پیامبر(ص) و امام معصوم(ع)، جهاد ابتدایی واجب بود، زیرا آنان شمشیر را برای مقاصد باطل به کار نمیبردند. اما در عصر غیبت و در مذهب شیعه، جهاد ابتدایی جایز نیست و جهاد فقط به صورت دفاعی واجب است. [پژوهش های قرآنی علامه شعرانی, ج1, ص150]
جمعبندی:
بر اساس متون تفسیری ارائهشده، مفهوم «جهاد» دارای ابعاد گستردهای است:
حکم شرعی: جهاد با مال و جان، بر افراد توانا واجب کفایی است.
انواع: شامل جهاد اصغر (نظامی)، جهاد اکبر (با نفس) و جهاد با زبان (دعوت و بیان) میشود.
مخاطبان: جهاد نظامی علیه کفار محارب است و برخورد با منافقان عمدتاً از طریق زبان و اجرای حدود است.
پاداش: مجاهدان از فضیلت، درجات عالی اخروی و پاداشهای بیحساب برخوردارند و شهادت در راه خدا برترین پاداشها را دارد.
شرایط: وجوب آن مشروط به توانایی است و معذوران از آن مستثنی هستند. آمادگی نظامی و پذیرش صلح در صورت تمایل دشمن نیز مورد تأکید است.
دیدگاه ویژه: در منظومه فکری شیعه (با استناد به نظر علامه شعرانی)، جهاد ابتدایی در عصر غیبت جایز نیست و جهاد دفاعی، واجب شمرده میشود.