گزیدهای از مناجات امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه
گزیدهای از مناجات امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه
این فراز، بخشی از دعای هشتم صحیفه سجادیه است که با عنوان «دعاؤه ع لِلدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» (دعای ایشان برای دنیا و آخرت) شناخته میشود.
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ … أَنْ نَعْضُدَ ظَالِمًا، … أَوْ نَقُولَ فِي الْعِلْمِ بِغَيْرِ عِلْمٍ».
«خداوندا! به تو پناه میبرم از … اینکه ستمگری را یاری رسانم، … یا آنکه در [باره] علم، به نادانسته سخن گویم».
صحیفه سجادیه: دعای۸
🔍 تفسیر حدیث
این فراز از دعا، دو درخواست کلیدی و به هم پیوسته از پروردگار را بیان میکند که نشاندهنده حساسیت بالای تعالیم اهل بیت (علیهمالسلام) نسبت به مسئولیت اجتماعی و مسئولیت علمی هر فرد مسلمان است.
۱. پناه بردن از «یاری رساندن به ستمگر» (أَنْ نَعْضُدَ ظَالِمًا)
· مفهوم «اعضاد»: «اعضاد» در لغت به معنای کمک کردن، پشتیبانی و تقویت کردن است. این کمک تنها کمک فیزیکی و نظامی نیست، بلکه هرگونه همکاری که موجب تقویت پایههای حکومت یا اقدام ظالمانه شود را شامل میشود. این میتواند شامل سکوت در برابر ظلم، کارکردن در دستگاه حاکمان ستمگر، تأیید عملی یا فرهنگی آنان، یا فراهمآوردن زمینههای مالی و تبلیغاتی برای استمرار ظلم باشد.
· دیدگاه روایات شیعه: در روایات متعدد، همکاری با ظالم به شدت نهی شده است. به عنوان مثال، در حدیثی از امام صادق (ع) آمده است: «کسی که ستمگری را در ستمش یاری کند، از ولایت خدا خارج شده است». (الکافی، ج ۵، ص ۱۱۰) این بیان شدت عمل و اهمیت موضوع را نشان میدهد. امام سجاد (ع) در این دعا، حتی احتمال افتادن به چنین ورطهای را آنقدر خطرناک میداند که از خداوند متعال علیه آن پناه میجوید.
· حکمت و پیام: این درخواست، چند پیام اساسی دارد:
· عدم بیطرفی در برابر ظلم: سکوت و بیطرفی در برابر ستم، خود نوعی همکاری غیرمستقیم محسوب میشود.
· حساسسازی فردی و اجتماعی: انسان باید دائماً مراقب افعال و ارتباطات خود باشد تا مبادا ناخواسته به ظالمان خدمت کند.
· لزوم قاطعیت در حقمداری: مؤمن واقعی باید در دفاع از مظلوم و رویارویی با ظالم، موضعی فعال و شجاعانه داشته باشد.
۲. پناه بردن از «سخن گفتن در علم بدون آگاهی» (أَوْ نَقُولَ فِي الْعِلْمِ بِغَيْرِ عِلْمٍ)
· مفهوم «قول فی العلم»: این عبارت بسیار گسترده است و هرگونه اظهارنظر، آموزش، قضاوت، فتوا یا سخنی را که مرتبط با مسائل دینی، علمی، حقوقی، اجتماعی و حتی شخصی دیگران باشد، در بر میگیرد. شرط مشروعیت چنین سخنی، داشتن «علم» (دانش، آگاهی، تخصص و بینش کافی) نسبت به آن موضوع است.
· دیدگاه روایات شیعه: خطر سخن گفتن بدون علم، بهخصوص در امور دینی، در روایات بسیار هشدار داده شده است. پیامبر اکرم (ص) فرمودهاند: «کسی که بدون علم سخن گوید، خود و شنوندگانش به هلاکت افتند». (بحارالأنوار، ج ۲، ص ۱۱۸) امام سجاد (ع) با این درخواست، بر لزوم تقوا و احتیاط علمی تأکید میکنند و از عواقب وخیم شبههپراکنی، نشر جهل، قضاوت عجولانه و تفسیر به رأی در دین بر حذر میدارند.
· حکمت و پیام: این فراز آموزههای زیر را در بر دارد:
· مسئولیتِ سخن: هر سخنی بار مسئولیت دارد و انسان در پیشگاه الهی نسبت به آنچه میگوید پاسخگو است.
· ضرورت تخصص و آگاهی: در هر حوزهای، باید پیش از اظهارنظر، دانش لازم را کسب کرد. این امر در مسائل فقهی و اعتقادی از حساسیت فوقالعادهای برخوردار است.
· اخلاق علم و معرفت: عالم و متخصص باید متواضع باشد و حد و مرز دانش خود را بشناسد و از دخالت در حوزههایی که در آن تخصص ندارد، بپرهیزد.
💎 جمعبندی و پیوند دو مفهوم
امام سجاد (ع) این دو درخواست را در کنار هم آوردهاند؛ زیرا یاری ظالم و سخن گفتن بدون علم، دو روی یک سکه و هر دو از مصادیق بارز همکاری در گناه و اشاعه باطل هستند. گاهی یک سخن نادرست و بدون پایه علمی، زمینهساز توجیه ظلم یا گمراهی جامعه میشود. این دعا به ما میآموزد که مؤمن آگاه، هم در عرصه عمل اجتماعی (مقابله با ظلم) و هم در عرصه گفتار و دانش (پرهیز از جهلورزی)، باید همواره مراقب، مسئول و خداترس باشد و برای حفظ خود از این دو ورطه بزرگ، تنها به لطف و پناه الهی تکیه کند.