فرهنگی

 علم بی‌زهد؛ دوری از خدا

حدیث: مَنْ ازْدَادَ فِي الْعِلْمِ رُشْدًا فَلَمْ يَزْدَدْ فِي الدُّنْيَا زُهْدًا، لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْدًا

هر که بر پیشرفت علمش افزوده شود امّا بر بی‌رغبتی او به دنیا افزوده نگردد، جز بر دوری‌اش از خدا افزوده نشود.

شرح و تفسیر (برگرفته از میزان‌الحکمه و منابع حدیثی):

این حدیث شریف از پیامبر اکرم(ص)، یکی از عمیق‌ترین و هشداردهنده‌ترین بیانات در مورد ماهیت و هدف علم است. حضرت (ص) در این کلام نورانی، یک رابطه مستقیم و ضروری میان افزایش علم و افزایش زهد در دنیا برقرار می‌کنند. “رشد” در علم به معنای بالندگی، تعمیق و پویایی آن است.

“زهد” نیز به معنای بی‌رغبتی قلبی به دنیا و دل نبستن به آن است، نه ترک دنیا و کناره‌گیری از زندگی. پیامبر (ص) هشدار می‌دهند که اگر کسی علمش عمیق‌تر و بالنده‌تر شود، اما دلبستگی‌اش به دنیا کاهش نیابد، این علم نه‌تنها او را به خدا نزدیک نمی‌کند، بلکه باعث دوری بیشتر او از پروردگار می‌گردد. این یک هشدار جدی به همه دانش‌پژوهان و علماست که مراقب باشند علم، وسیله قرب به خدا باشد، نه حجاب و مانع.

رابطه علم و زهد در اسلام

در اسلام،علم مقدس است، اما علمی که به عمل صالح و تهذیب نفس منجر شود. خداوند در قرآن می‌فرماید: “إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ” (فاطر، ۲۸). یعنی تنها عالمان و دانشمندان هستند که از خدا می‌ترسند. این خشیت و ترس از خدا، نتیجه طبیعی علم حقیقی است.

کسی که خدا را بهتر بشناسد، عظمت او را بهتر درک کرده و در برابر او خاشع‌تر می‌شود. این خشوع و خضوع، خود را در زهد نسبت به دنیا نشان می‌دهد. عالم واقعی کسی است که هر چه علمش بیشتر می‌شود، دنیا در چشمش کوچک‌تر و بی‌ارزش‌تر می‌گردد و دلبستگی‌اش به خدا بیشتر می‌شود. اما اگر علم، انسان را مغرور کند، به دنیا و مقام و ثروت دلبسته‌تر سازد، این علم، علمی نیست که به خدا برساند، بلکه علمی است که از خدا دور می‌کند.

مصادیق خطرناک علم بی‌زهد

این حدیث،مصادیق روشنی در تاریخ و جامعه دارد. دانشمندانی که علم خود را برای کسب قدرت، ثروت و شهرت به کار می‌گیرند، نمونه‌هایی از این هشدار هستند. علمایی که به جای هدایت مردم به سوی خدا، آنان را به سوی خود می‌خوانند و از علم خود برای توجیه ظلم و ستم استفاده می‌کنند. کسانی که هر چه دانش‌آموخته‌تر می‌شوند، به مادیات و تجملات دنیا بیشتر دل می‌بندند و از ساده‌زیستی و آخرت‌گرایی فاصله می‌گیرند. امام علی (ع) در توصیف چنین عالمانی می‌فرمایند: “عالمی که به علمش عمل نکند، به جهل خود گرفتار است.” این علم، نه‌تنها نوری در دل ایجاد نمی‌کند، بلکه ظلمت و تاریکی می‌آورد و انسان را از خدا دورتر می‌سازد.

 کاربرد حدیث در زندگی امروز

امروزه که علم و دانش در همه زمینه‌ها پیشرفت شگرفی داشته،این حدیث پیامبر (ص) بیش از پیش شنیدنی است. دانشگاهیان، پژوهشگران، طلاب و دانشجویان باید مراقب باشند که افزایش معلومات، آنان را به خدا نزدیک‌تر کند.

اگر می‌بینیم با افزایش دانش، دلبستگی‌مان به دنیا، مقام، پول و شهرت بیشتر می‌شود، باید به خود بیاییم و بدانیم که این علم، آفتی است که ما را از خدا دور می‌کند. نشانه علم نافع، زهد در دنیا و افزایش محبت خداست. بیاییم از خداوند بخواهیم که علمی به ما عطا کند که ما را به خودش نزدیک‌تر سازد و از علم بی‌زهد و بی‌عمل به ما پناه دهد. این حدیث، معیاری برای سنجش علم حقیقی است.