فرهنگی

 حقوق برادری مؤمنان در مکتب اهل بیت (علیهم‌السلام): از محبت قلبی تا مسئولیت‌های اجتماعی

اامام الرِّضَا (ع) قَالَ: إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُؤْمِنِ الْمَوَدَّةَ لَهُ فِي صَدْرِهِ وَ الْمُوَاسَاةَ لَهُ فِي مَالِهِ وَ النُّصْرَةَ لَهُ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ وَ إِنْ كَانَ فَيْءٌ لِلْمُسْلِمِينَ وَ كَانَ غَائِباً أَخَذَ لَهُ بِنَصِيبِهِ وَ إِذَا مَاتَ فَالزِّيَارَةُ إِلَى قَبْرِهِ وَ لَا يَظْلِمَهُ وَ لَا يَغُشَّهُ وَ لَا يَخُونَهُ وَ لَا يَخْذُلَهُ وَ لَا يَغْتَابَهُ وَ لَا يُكَذِّبَهُ…

امام رضا (علیه‌السلام) فرمودند: از جمله حقوق مؤمن بر مؤمن، این است که در دل، او را دوست بدارد، با مالش به او کمک برساند، او را در برابر کسی که به او ستم کند، یاری دهد، اگر مسلمانان غنیمت و مالی داشتند و او غایب بود، سهم او را برایش بگیرد، هرگاه درگذشت، تا قبرش او را تشییع کند، به او ستم نکند، با او دغل (نقص و فریب) نکند، به او خیانت نکند، او را وا نگذارد، از او غیبت نکند، دروغگویش نشمارد.

منبع: این روایت در منابع معتبر شیعی همچون «عیون اخبار الرضا (علیه‌السلام)» اثر شیخ صدوق (ج ۲، ص ۶۰)، «تحف العقول» (ص ۴۴۳) و «وسائل الشیعه» (ج ۱۶، ص ۳۴۳) با تفاوت‌های جزیی در الفاظ نقل شده‌است. عبارت ارائه شده شما عیناً در کتاب «قضاء حقوق المؤمنین» (ص ۳۵) شیخ صدوق آمده است.

تفسیر حدیث 

این روایت نورانی از امام هشتم (علیه‌السلام) یک منشور جامع اخلاق اجتماعی اسلامی را ترسیم می‌کند که بر محور «اخوت ایمانی» استوار است. در فرهنگ اهل بیت (علیهم‌السلام)، ایمان یک پدیده فردی و منزوی نیست، بلکه پیوندی ناگسستنی بین افراد ایجاد می‌کند و حقوق و مسئولیت‌های متقابلی را به دنبال دارد. این حدیث را می‌توان به دو بخش حقوق ایجابی (کارهایی که باید انجام داد) و حقوق سلبی (کارهایی که باید ترک شود) تقسیم کرد.

۱. تحلیل محتوایی و تفسیر فرازهای حدیث

· مَوَدَّةً لَهُ فِی صَدْرِهِ (دوستی در دل):

  این فراز، اساس و بنیان همه حقوق بعدی است. محبتی که از دل برخیزد، تمام اعمال بعدی را صادقانه و خالصانه می‌سازد. این محبت، برگرفته از آیه کریمه قرآن است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» (سوره حجرات، آیه ۱۰). در تفسیر این آیه، روایات بسیاری از اهل بیت (علیهم‌السلام) وارد شده که این اخوت را حقیقی و مؤثر در رفتار می‌دانند، نه صرفاً یک عنوان. علامه مجلسی در «بحارالأنوار» (ج ۷۱، ص ۲۵۶) ذیل این آیه، روایات متعددی درباره لزوم محبت مؤمن برای مؤمن نقل می‌کند.

· الْمُوَاسَاةَ لَهُ فِی مَالِهِ (همیاری با مال):

  «مواسات» از ریشه «وسی» به معنای گشادگی و وسعت است. مواسات مالی تنها انفاق به فقیر نیست، بلکه ایجاد وسعت و گشایش در زندگی برادر مؤمن، حتی اگر خود شخص در حد متوسطی از زندگی باشد، است. این مفهوم از حدیث معروف «المؤمنونَ فی تَراحُمِهِمْ وَ تَوادِّهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ کَالْجَسَدِ الْواحِدِ…» (مؤمنان در رحمت و مهر و عطوفت به یکدیگر، همچون یک پیکرند…) که در «الکافی» (ج ۲، ص ۱۶۶) آمده است، سرچشمه می‌گیرد. وقتی عضوی از بدن درد دارد، تمام بدن در رنج است. مواسات، واکنش طبیعی این پیکره واحد به نیاز یک عضو است.

· النُّصْرَةَ لَهُ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ (یاری در برابر ستمگر):

  این فراز، مؤمن را از سکوت و بی‌تفاوتی در برابر ظلم به برادر دینی‌اش نهی می‌کند. نصرت می‌تواند به صورت قولی (اعتراض به ظالم، دفاع از مظلوم)، عملی (جلوگیری فیزیکی از ظلم در حد توان) یا حتی قلبی (دعا برای او و بیزاری از ظالم) باشد. این حق، تکمیل‌کننده آیه شریفه «وَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَی» (سوره مائده، آیه ۲) است. در «تفسیر نورالثقلین» (ج ۱، ص ۵۹۷)، ذیل این آیه، روایاتی نقل شده که یکی از مصادیق بارز تعاون بر تقوا، یاری دادن برادر مؤمن در برابر دشمنان و ستمگران است.

· حقوق مرتبط با مرگ و تشییع جنازه:

  تأکید بر «الزِّیَارَةُ إِلَى قَبْرِهِ» (بازدید از قبرش) فراتر از یک عمل صوری است. این عمل، تداوم پیوند اخوت حتی پس از مرگ را نشان می‌دهد و برای بازماندگان تسلی‌بخش است. همچنین یادآوری مرگ و آخرت را برای زائر به ارمغان می‌آورد. در روایات بسیاری، ثواب زیاد برای تشییع جنازه مؤمن و زیارت قبر او بیان شده است.

· حقوق سلبی (ترک برخی اعمال):

  دستورات منفی این حدیث (لا یظلمه…)، در حقیقت پاسداری از حریم آن اخوت و محبت است. این موارد، آفات روابط اجتماعی هستند که بنیان جامعه ایمانی را تخریب می‌کنند:

  · ظلم، خیانت، دغل و خذلان (واگذاشتن): اینها نقض صریح عهد اخوت و خیانت به پیکره واحد ایمانی است.

  · غیبت: در فرهنگ روایی شیعه، غیبت مؤمن از گناهان کبیره و به تعبیر روایات، «اَکْلُ لَحْمِ أَخِیکَ مَیْتاً» (خوردن گوشت برادر مرده‌ات) شمرده شده است (بحارالأنوار، ج ۷۵، ص ۲۵۷). این تعبیر شدید، نشان‌دهنده عمق فسادی است که غیبت در روابط برادری ایجاد می‌کند.

  · تکذیب (دروغگو شمردن): این امر، باعث سلب اعتماد، که رکن اصلی هر رابطه‌ای است، می‌شود و فضای شک و تردید را در جامعه ایمانی حاکم می‌سازد.

۲. دسته‌بندی حقوق مطرح شده در حدیث

برای درک بهتر ساختار این منشور اخلاقی، حقوق مطرح شده را می‌توان به صورت زیر دسته‌بندی کرد:

دسته‌بندی فراز حدیث توضیح و مصداق

حقوق قلبی و عاطفی المَوَدَّةَ لَهُ فی صَدرِهِ محبتی پایدار و درونی که مادر همه حقوق است.

حقوق مادی و اقتصادی المُواساةَ لَهُ فی مالِهِ کمک‌های مالی، قرض الحسنه، ایجاد فرصت شغلی، مشارکت در رفع نیاز.

حقوق دفاعی و اجتماعی النُّصرَةَ لَهُ عَلى مَن ظَلَمَهُ دفاع از آبرو، مال و جان او در برابر هرگونه تجاوز.

حقوق سیاسی و اجتماعی أخَذَ لَهُ بِنَصِيبِهِ (در غنیمت/بیت‌المال) حفظ حق او در جامعه حتی در غیابش.

حقوق عبادی-اجتماعی پس از مرگ الزِّیارَةُ إلى قَبرِهِ تشییع جنازه، زیارت قبر، طلب مغفرت و یادکرد او.

ممنوعیت‌های اخلاقی (آفات رابطه) لا یظلِمَهُ… ولا یغُشَّهُ… ولا یخونَهُ… ولا یخذُلَهُ… ولا یغتابَهُ… ولا یکذِّبَهُ… دوری از هر چیزی که به اعتماد، آبرو و حقوق برادر مؤمن لطمه می‌زند.

نتیجه‌گیری

حدیث امام رضا (علیه‌السلام) یک نظام ارتباطی آرمانی را برای جامعه شیعی ترسیم می‌کند. در این نظام، افراد نه بر اساس منفعت شخصی، که بر اساس تعهد دینی و مسئولیت‌پذیری در قبال یکدیگر با هم مرتبط هستند. این حقوق متقابل، از عمیق‌ترین لایه‌های درونی (محبت قلبی) آغاز شده و تا مسئولیت‌های بیرونی در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی پس از مرگ ادامه می‌یابد. رعایت این منشور، جامعه‌ای منسجم، قدرتمند و سرشار از مهر را می‌سازد که در برابر مشکلات و دشمنان ایستادگی می‌کند و بستری برای رشد معنوی تک‌تک اعضایش فراهم می‌آورد.