فرهنگی

 #امام_علی_علیه_السلام: «أُوصيكُم عِبادَ اللّهِ بِتَقوَى اللّهِ؛ فَإِنَّهَا الزِّمامُ وَالقِوامُ، فَتَمَسَّكوا بِوَثائِقِها، وَاعتَصِموا بِحَقائِقِها؛ تَؤُل بِكُم إلى أكنانِ الدَّعَةِ، وأوطانِ السَّعَةِ». «بندگان خدا! شما را به تقواى خدا سفارش مى‌كنم؛ كه تقوا هم وسيله مهار و هم مايه استوارى شما است. پس به رشته‌هاى تقوا چنگ زنيد و به حقيقت‌هاى آن پناه آوريد تا شما را به سرمنزل آرامش و جايگاه‌هاى وسيع برساند»(نهج البلاغة: خطبه۱۹۵ ).

تحلیل حدیث 

۱. تقوا در گفتمان قرآنی و علوی

امام علی(ع) در این حدیث، تقوا را «زِمام» (ابزار کنترل) و «قِوام» (ستون استوار) معرفی میکند. این تعبیر همسو با آیهٔ «وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى» (بقره:۱۹۷) است که تقوا را توشهٔ سفر اخروی میداند. تفاوت این حدیث با آیات قرآنی در تشبیه تقوا به «ابزاری فعال» است که هم جلوگیرندهٔ گناه است و هم محرکِ عمل صالح.

۲. نگاه عرفانی به «وثائق التقوا» و «حقائق‌ها»

عرفا «وثائق» (ریسمانهای محکم) تقوا را به مراتب سلوک مانند توبه، زهد، و مراقبه تفسیر کردهاند. «حقائق التقوا» نیز اشاره به تجلیات باطنی تقوا دارد که انسان را از ظاهر شریعت به باطن حقیقت می‌رساند. این همان «تقوای قلبی» است که در احادیث اهل بیت(ع) بر آن تأکید شده است.

۳. کارکرد دوگانهٔ تقوا در اخلاق اسلامی 

کارکرد سلبی (زِمام): جلوگیری از لغزشهای اخلاقی مانند تکبر، حسد، و اسراف.  

کارکرد ایجابی (قِوام): تقویت فضیلتهایی مانند عدالت، ایثار، و اخلاص.  

امام صادق(ع) در تفسیر این دوگانگی میفرمایند: «التَّقْوَی حِفْظُ الْجَوَارِحِ وَ تَرْکُ الذُّنُوب» (بحار الأنوار، ج۶۷، ص۲۹۰).

۴. تقوا و آرامش روانی در روانشناسی دینی  

عبارت «أکنان الدَّعَة» (پناهگاههای آرامش) نشان میدهد تقوا تنها یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه تأثیر ملموس در کاهش اضطرابهای وجودی دارد. این موضوع با یافتههای روانشناسی دربارهٔ نقش ایمان در سلامت روان همخوانی دارد.

۵. تقوا به مثابه سیاست اجتماعی

امام علی(ع) در خطبهای دیگر میفرمایند: «مَنْ عَظُمَتْ تَقْوَاهُ دَامَتْ مَحَبَّتُه» (غرر الحکم). این حدیث نشان میدهد تقوای فردی، پایهٔ اعتماد اجتماعی و همبستگی جامعه است. «أوطان السَّعَة» (سرزمینهای فراوانی) نیز اشاره به پیوند ناگسستنی بین اخلاق و پیشرفت اقتصادی دارد.

۶. نقد تفسیرهای انفعالی از تقوا 

برخی تقوا را به معنای کنارهگیری از دنیا میدانند، اما امام علی(ع) با تعبیر «اعتصموا بحقائقها» بر فعال بودن تقوا در عرصههای سیاسی و اجتماعی تأکید میکنند. تقوای علوی، تقوای مبارزه با ظلم و دفاع از مظلومان است.

۷. تطبیق حدیث بر شرایط امروز

در عصر سلطهٔ رسانههای ضداخلاقی، «زِمام التقوا» میتواند به معنای مدیریت مصرف اطلاعات و «قِوام التقوا» به معنای تولید محتوای ارزشمند باشد. این حدیث چراغ راه فعالان فضای مجازی متعهد است.