فرهنگی

تفسیر آیه شریفه ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

سوره: آل عمران آیه: ۱۶۹

هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده مپندار؛ بلکه زنده‌اند که نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.

تفسیر آیه شریفه ولا تحسبن الذین قتلوا

این آیه یکی از عمیق‌ترین و امیدبخش‌ترین آیات قرآن در مورد مقام شهیدان است. در تفسیر آن به چند نکته کلیدی، با استناد به منابع علمی و تفسیری پرداخته می‌شود:

1. نفی مرگ ظاهری و اثبات حیات حقیقی (لَا تَحْسَبَنَّ… بَلْ أَحْيَاء): خداوند خطاب به پیامبر(ص) و همه مؤمنان، با قاطعیت (تَحْسَبَنَّ که برای تأکید و حصر است) هرگونه پندار مرده بودن شهدا را نفی می‌کند. این “حیات"، یک زندگی نمادین نیست، بلکه حیات برزخی حقیقی و ویژه‌ای است که از دیدگان ما پنهان است. علامه طباطبایی در المیزان می‌فرماید: این آیه دلالت دارد بر این که شهدا زندگیی دارند که با آن زندگی، از مردگان تمایز دارند، اگرچه از نظر ما غایب هستند. این زندگی، زندگی برزخی است که مقدمه زندگی آخرت می‌باشد.

2. مکان و جایگاه شهدا (عِنْدَ رَبِّهِمْ): عبارت عِنْدَ رَبِّهِمْ بیانگر والاترین مقام و قرب است. شهیدان در جوار رحمت بی‌منتهای الهی قرار دارند. این “نزد پروردگارشان بودن"، نشان از شرافت و عزتی بی‌نظیر دارد. امام فخر رازی در تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب) می‌آورد: “نزد پروردگارشان” کنایه از این است که در جوار رحمت او و در نعمت‌های بهشتی او هستند.

3. نعمت‌های ویژه شهیدان (يُرْزَقُونَ): کلمه رزق تنها به روزی مادی محدود نمی‌شود. شهدا در آن عالم، از انواع نعمت‌های معنوی، روحانی و حتی بهشتی بهره‌مند می‌شوند. تفسیر نمونه ذیل این آیه می‌نویسد: “رزق” آنها تنها منحصر به خوراک و نوشاک نیست، بلکه انواع مواهب معنوی و لذات روحانی را شامل می‌شود؛ از جمله مقامات عالی، نورانیت قلب، مشاهده پاداش های الهی و بشارت به رضوان پروردگار.

4. مفهوم “فی سبیل الله” (در راه خدا): این شرط، کلیدی است که ارزش این مقام را تعیین می‌کند. تنها کسی به این مقام می‌رسد که انگیزه‌ای الهی، خالصانه و برای دفاع از ارزش‌های دینی و انسانی داشته باشد و صرف کشته شدن در میدان جنگ، موجب کسب این مقام نمی‌شود.