فرهنگی

ارزشمندی نفس انسان از نگاه امام هادی(ع): چرا کسی که برای خود احترام قائل نیست، خطرناک می‌شود؟

امام هادی علیه‌السلام می‌فرمایند:«مَن هانَتْ علَيهِ نَفسُهُ فلا تَأمَنْ شَرَّهُ.»

هر کس نفس و شخصیت خود را خوار بداند، از شرّ او ایمن مباش.

(تحف العقول، ص ۴۸۳)

این سخن نورانی یکی از جامع‌ترین پیام‌های اخلاقی درباره خودشناسی، عزت نفس، انسان‌شناسی و امنیت اجتماعی است. قرآن و روایات فراوانی نیز ارزش انسان را تا حد «خلیفة‌الله» معرفی می‌کنند؛ یعنی انسانی که اگر خود را بشناسد، می‌تواند به بلندترین مراتب وجودی برسد.

انسان؛ موجودی با ارزش الهی

در معارف اسلامی، گوهر وجود انسان چنان ارزشمند است که اگر مسیر هدایت را برگزیند، از فرشتگان نیز برتر می‌شود؛ و اگر به راه باطل کشیده شود، از حیوانات نیز پست‌تر خواهد بود. این حقیقت را تنها با خودشناسی می‌توان درک کرد، همان‌گونه که امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند:

«معرفةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِف.»

یعنی شناخت نفس سودمندترین شناخت‌هاست (غررالحکم، ج۶، ص۱۴۸).

بنابراین نقطه آغاز هر کمالی، «ایمان به نفس» و پذیرش ارزش والای انسان در منظومه آفرینش است.

چرا بی‌ارزش دانستن خود، انسان را خطرناک می‌کند؟

کسی که شأن و کرامت خود را نمی‌شناسد، به‌راحتی دچار سقوط می‌شود. در نگاه امام هادی(ع)، چنین انسانی نه‌تنها به خود رحم نمی‌کند، بلکه برای دیگران نیز احترام و ارزشی قائل نیست.

وقتی شخصیت انسان نزد خودش بی‌اهمیت شود:

حرمت‌های اخلاقی را زیر پا می‌گذارد

از انجام زشتی‌ها باکی ندارد

در برابر گناه مقاومتی نشان نمی‌دهد

و امنیت اجتماعی را تهدید می‌کند

به همین دلیل است که جامعه از افراد بی‌هویت، عقده‌مند و فاقد عزت نفس آسیب‌های بزرگی می‌بیند. تاریخ جنایت‌ها، نشان می‌دهد که بسیاری از اعمال خشونت‌آمیز از سوی کسانی بوده که هیچ ارزشی برای خود قائل نبوده‌اند.

نقش خودشناسی در نجات انسان

وقتی انسان بداند:

که از کجا آمده

کیست

چه هدفی دارد

و چه جایگاهی نزد خدا دارد

رفتارش متعادل و روحش رشد می‌کند. چنین انسانی نه‌تنها خود را تباه نمی‌کند، بلکه برای دیگران نیز خیر و امنیت می‌آفریند.

همین حقیقت را بزرگان ادب فارسی نیز بیان کرده‌اند:

گراز پی شهوت و هواخواهی رفت

از من خبرت که بینوا خواهی رفت

بنگر چه کسی و از کجا آمده‌ای؟

می‌دان که چه می‌کنی، کجا خواهی رفت

(خیام نیشابوری)

پیام اصلی حدیث

امام هادی علیه‌السلام در این حدیث هشدار می‌دهند:

اگر انسان به ارزش خود آگاه نباشد،

اگر حرمت نفس نداشته باشد،

اگر کرامت الهی خویش را فراموش کند،

هم خود را به تباهی می‌کشاند و هم دیگران را. بنابراین خودشناسی، عزت نفس و شناخت جایگاه انسان نه‌تنها یک فضیلت فردی، بلکه شرط سلامت اجتماعی است.