فرهنگی

تفسیر حدیث نورانی امام رضا(ع) درباره فلسفه نامیدن امام مهدی(عج) به «منتظر»

چرایی لقب «منتظر» برای امام زمان(عج): تحلیل پاسخ امام رضا(ع) به پرسشی درباره فلسفه غیبت

«لِأَنَّ لَهُ غَیبَةً تَکْثُرُ أَیَّامُهَا، وَ تَطُولُ أَمَدُهَا، فَیَنْتَظِرُ خُرُوجَهُ الْمُخْلِصُونَ، وَ یُنْکِرُهُ الْمُرْتَابُونَ، وَ یَسْتَهْزِئُ بِذِکْرِهِ الْجَاحِدُونَ، وَ یَکْذِبُ فِی وَقْتِهِ الْوَقَّاتُونَ، وَ یَهْلِکُ فِیهَا الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَ یَنْجُو فِیهَا الْمُسَلِّمُونَ»

«زیرا او غیبتی دارد که روزگارش به درازا می‌کشد و مدتش طولانی است و مخلصان، خروجش را انتظار می‌کشند و شک‌داران، آن را انکار می‌کنند و منکران، یادکردن او را مسخره می‌کنند و وقت‌گذاران درباره آن دروغ می‌گویند و عجله‌کنندگان در آن هلاک می‌شوند و تسلیم‌شدگان نجات می‌یابند.»

کمال الدین، ص۳۷۸، ح۳

تفسیر و تحلیل حدیث:

۱. زمینه تاریخی و معرفی راوی:

· صقر بن ابی‌دلف: از اصحاب امام رضا(ع) و امام جواد(ع)

· زمینه پرسش: چرایی نامیده شدن امام مهدی(عج) به «منتظر»

· موقعیت: این پرسش در دوره امام رضا(ع) مطرح شده، یعنی حدود ۶۰ سال قبل از ولادت امام مهدی(عج)

۲. تحلیل واژه «منتظر»:

· ریشه لغوی: از ماده «نظر» به معنای نگاه کردن، انتظار کشیدن

· مفهوم فعال: منتظر کسی است که فعالانه چشم به راه است

· در فرهنگ شیعی: انتظار فرج، عبادت شمرده شده است

۳. علت اصلی: «لأن له غیبة تکثر ایامها و تطول امدها»

· غیبت طولانی: ویژگی ممتاز امام مهدی(عج)

· حکمت طول غیبت: امتحان و آزمایش مؤمنان

· تکامل بشر: آماده‌سازی جهان برای ظهور

۴. تحلیل پنج گروه در عصر غیبت:

گروه اول: «الْمُخْلِصُونَ» (مخلصان)

· ویژگی: خالص در ایمان و اعتقاد

· عمل: انتظار واقعی و فعال

· سرنوشت: نجات یافتگان

گروه دوم: «الْمُرْتَابُونَ» (شک‌داران)

· ویژگی: تردید در اصل وجود یا ظهور

· علت: ضعف ایمان، عدم شناخت

· سرنوشت: انکارکنندگان حق

گروه سوم: «الْجَاحِدُونَ» (منکران)

· ویژگی: انکار کامل، استهزاء

· عمل: مسخره کردن باور به مهدویت

· سرنوشت: محرومان از هدایت

گروه چهارم: «الْوَقَّاتُونَ» (وقت‌گذاران)

· ویژگی: تعیین وقت برای ظهور

· اشتباه: دخالت در علم غیب

· سرنوشت: دروغگویان

گروه پنجم: «الْمُسْتَعْجِلُونَ» (عجله‌کنندگان)

· ویژگی: بی‌صبری، عدم تحمل غیبت

· عمل: شتابزدگی در قیام‌های نابه‌جا

· سرنوشت: هلاک‌شدگان

گروه ششم: «الْمُسَلِّمُونَ» (تسلیم‌شدگان)

· ویژگی: تسلیم امر خداوند

· عمل: صبر، انتظار صحیح

· سرنوشت: نجات‌یافتگان

۵. ارتباط با آیات قرآن:

آیه امتحان:

«أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ» (عنکبوت/۲)

«آیا مردم گمان کردند همین که بگویند ایمان آوردیم، رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟»

آیه صبر:

«وَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنَا» (طور/۴۸)

«و برای حکم پروردگارت صبر کن که تو زیر نظر مایی.»

۶. احادیث مشابه:

از امام صادق(ع):

«مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ وَلْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ»

«کسی که دوست دارد از یاران قائم باشد، باید انتظار بکشد و با پرهیزگاری و اخلاق نیک عمل کند.»(غیبت نعمانی، ص۲۰۰)

از پیامبر اکرم(ص):

«أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ»

«برترین اعمال امت من انتظار فرج است.»(کمال الدین، ص۲۸۷)

۷. پیام‌های کاربردی برای امروز:

۱. برای منتظران واقعی:

· تقویت ایمان و اخلاص

· آمادگی عملی برای ظهور

· دوری از عجله و شتابزدگی

۲. برای جامعه شیعی:

· شناخت صحیح فلسفه غیبت

· پرهیز از تعیین وقت ظهور

· مبارزه با شبهات درباره مهدویت

۳. برای عالمان و مبلغان:

· تبیین معارف مهدوی

· پاسخ به شبهات

· تربیت نسلی منتظر

۴. برای عموم مردم:

· مطالعه زندگی و ویژگی‌های امام زمان(عج)

· دعا برای تعجیل فرج

· عمل به وظایف در عصر غیبت

۸. وظایف منتظران از نگاه دیگر روایات:

۱. انتظار فرج: بهترین عبادت

۲. دعا برای فرج: تضمین نجات

۳. عمل صالح: آماده‌سازی خود

۴. امر به معروف و نهی از منکر: اصلاح جامعه

۵. اخلاق نیک: جلب محبت امام

۹. نکته مهم:

امام رضا(ع) این سخن را حدود دو قرن قبل از تولد امام مهدی(عج) بیان فرمودند که نشان‌دهنده:

۱.علم غیب ائمه(ع)

۲.تداوم برنامه الهی

۳.آماده‌سازی شیعیان

جمع‌بندی:

این حدیث شریف امام رضا(ع) چند حقیقت مهم را بیان می‌کند:

۱. غیبت، آزمونی الهی است برای تشخیص مخلصان از دیگران

۲.انتظار، نشانه ایمان است و مخلصان را از دیگران جدا می‌کند

۳.هر گروهی بر اساس عملکردش سرنوشتی دارد

۴.نجات در تسلیم است، نه در عجله و شتاب

درس اصلی: ما باید در زمره «مخلصان» و «مسلّمان» باشیم، نه «مرتابان» یا «مستعجلان».

خدایا! ما را از منتظران راستین حضرت ولی عصر(عج) قرار ده، و توفیق شناخت و اطاعت از او را به ما عطا فرما، و ما را در زمره یاران و انصارش محشور کن.

اللهم عجل لولیک الفرج و اجعلنا من أنصاره و أعوانه و المستشهدین بین یدیه.