فرهنگی

چرا در سوره الرحمن، تعلیم قرآن بر خلقت انسان مقدم شده است؟

پرسش:

چرا در سوره الرحمن، عبارت “عَلَّمَ الْقُرْآنَ” پیش از “خَلَقَ الْإِنْسَانَ” آمده است؟

پاسخ:

سوره الرحمن که به عنوان “عروس قرآن” نیز شناخته می‌شود، با نام مبارک “الرحمن” آغاز می‌گردد و سرشار از یادآوری نعمت‌های بی‌شمار الهی بر جن و انس است. در چهار آیه نخست این سوره می‌خوانیم:

«الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»

(خداوند رحمان، قرآن را آموزش داد، انسان را آفرید، و به او بیان را یاد داد.)

در نگاه نخست، ترتیب طبیعی این است که نخست انسان آفریده شود، سپس توانایی سخن گفتن (بیان) به او داده شود، و پس از آن قرآن به او آموخته شود. اما در این آیات، تعلیم قرآن بر خلقت انسان مقدم شده است. پرسش اینجاست: حکمت این تقدیم چیست؟

قاعده تقدیم و تأخیر در قرآن

قرآن کریم بر اساس اصول بلاغت و فصاحت نازل شده و چینش آیات در سوره‌ها، به فرمان پیامبر اکرم (ص) و با نظم توقیفی صورت گرفته است. بنابراین هرگونه تقدیم و تأخیر در آیات، دارای حکمت و هدفی بلاغی است. مهم‌ترین دلیل تقدیم یک موضوع، اهمیت و برتری آن نزد خداوند است.

چرا تعلیم قرآن بر خلقت انسان مقدم شد؟

اگرچه از نظر زمانی، آفرینش انسان و توانایی بیان، مقدم بر نزول قرآن بوده است، اما تقدیم “تعلیم قرآن” بر “خلقت انسان” در این آیات، نشان‌دهنده جایگاه والای قرآن به عنوان بزرگ‌ترین نعمت الهی است.

📌 قرآن نه تنها راهنمای سعادت بشر است، بلکه سرچشمه تمام نعمت‌های معنوی و مادی به شمار می‌آید. به همین دلیل، خداوند برای نشان دادن عظمت این کتاب آسمانی، آن را بر خلقت انسان مقدم داشته است.

📌 این تقدیم، پیامی عمیق به همراه دارد:

ارزش حقیقی انسان به ارتباط او با وحی و قرآن وابسته است.

انسان اگرچه اشرف مخلوقات است، اما این شرافت را در سایه تعلیم قرآن و پیروی از آن به دست می‌آورد. در واقع، فکر و معرفت (که محصول تعلیم قرآن است) بر جسم و طبیعت مادی مقدم است و انسان بدون قرآن، به کمال نهایی خود نمی‌رسد.

نتیجه‌گیری

تقدیم “عَلَّمَ الْقُرْآنَ” بر “خَلَقَ الْإِنْسَانَ” در سوره الرحمن، نه یک بی‌ترتیبی، بلکه یک هشدار و یادآوری مهم است:

🔹 قرآن عظیم‌ترین نعمت الهی است.

🔹 هدف از خلقت انسان، رسیدن به کمال از طریق تعلیم قرآن است.

🔹 ارزش انسان به میزان بهره‌گیری او از این کتاب آسمانی سنجیده می‌شود.

—

📚 منابع برای مطالعه بیشتر:

· تفسیر المیزان، ج۱۹، ص۹۴

· تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۹۶

· البدائع فی علوم القرآن، ص۲۲۳

· سبک‌شناسی اعجاز بلاغی قرآن، ص۲۸۷