فرهنگی

نقش حیاتی عالمان الهی از نگاه امیرالمؤمنین علی(ع) 

در کلامی نورانی از امام علی(ع) در کتاب شریف تحف العقول، نقش بنیادین و مسئولیت خطیر عالمان راستین دین در نظام جامعه و دین با بیانی بی‌نظیر ترسیم شده است:  

“مَجَارِي الْأُمُورِ وَالْأَحْكَامِ عَلَى أَيْدِي الْعُلَمَاءِ بِاللَّهِ، الْأُمَنَاءِ عَلَى حَلَالِهِ وَحَرَامِهِ."  

“جریان کارها و احکام (جامعه و دین)، به دست عالمانِ علمِ آموخته از خداست که امنای حلال و حرام او هستند."  

این کلام گهربار، چند کلید اساسی را درباره ویژگی‌ها و جایگاه عالمان الهی روشن می‌سازد:  

1. علم الهی (علمًا بِاللَّهِ) 

   - این علم، تنها دانشی ظاهری یا کتابی نیست. دانشی است ریشه‌دار در معرفت خداوند، آمیخته با تقوا و شناخت عمیق احکام و اهداف شریعت. عالمان حقیقی، خداشناسانی هستند که علمشان از سرچشمه وحی و تعقل در آیات الهی سیراب شده است.  

   - نکته: عبارت “علمًا بِاللَّهِ” بر صفت “عالمان” دلالت دارد: عالمانی که علمشان همراه با معرفت الله است.  

2. امانت داری الهی(الْأُمَنَاءِ)

   - آنان امین و خزانه‌داران دین خدا هستند. مسئولیت سنگین حفظ، تبین، اجرا و حراست از حدود حلال و حرام الهی بر عهده آنان نهاده شده است. این امانت، نه مال دنیا، که دین مردم و احکام خداوند است.  

3. مدیریت احکام و امور (مَجَارِي الْأُمُورِ وَالْأَحْكَامِ)

   - جریان امور جامعه (سیاسی، اجتماعی، قضایی، فرهنگی) و استقرار احکام دین در صحنه زندگی مردم، به دست این عالمان امین است. این سخن، نقش رهبری، مرجعیت دینی و نظارت شرعی آنان را در هدایت جامعه به سمت صلاح و قسط نشان می‌دهد. آنان چراغ‌های هدایت و ناظران بر اجرای عدالت الهی هستند.  

4. حافظان حلال و حرام (عَلَى حَلَالِهِ وَحَرَامِهِ)

   - دغدغه اصلی آنان، پاسداری از مرزهای الهی است. تشخیص دقیق حلال از حرام، جلوگیری از تحریف احکام، مبارزه با بدعت‌ها و روشنگری در برابر شبهات، از وظایف خطیر آنان است.  

پیام‌های و کاربردی این حدیث 

- معیار رهبری دینی: رهبری جامعه اسلامی و مرجعیت دینی، شأنی الهی است و مختص عالمانی است که واجد دو شرط اساسی علم ناب الهی و امانتداری باشند.  

- مسئولیت خطیر عالمان: عالمان دین، مسئولیتی فراتر از تدریس و افتاء دارند؛ آنان مسئول جریان امور جامعه بر اساس احکام الهی و نگهبان حرمت حلال و حرام خدا در عرصه‌های مختلف هستند.  

- تعهد در برابر مردم: مردم حق دارند رهبران و مراجعی را بطلبند که امین باشند و علمشان برخاسته از معرفت الهی، نه هواهای نفسانی یا منافع دنیوی.  

- هشدار به مدعیان دروغین: هر کس که فاقد این دو صفت (علم الهی و امانتداری) باشد، هرچند لباس علم بپوشد، شایسته تصدی این مسئولیت عظیم نیست.  

- لزوم همراهی مردم: سلامت جامعه اسلامی در گرو شناخت، تکریم و پیروی از چنین عالمان امینی است که مانند کشتی‌های نجات، امت را از امواج فتنه‌ها عبور می‌دهند.  

این کلام امام علی(ع) چراغ راهی فروزان برای تشخیص مراجع و رهبران راستین و تبیین کننده اساس حکومت دینی است. جامعه‌ای که جریان امور و احکامش به دست چنین عالمانی سپرده شود، بر مدار حق و عدالت می‌چرخد