فرهنگی

فدک؛ نماد مظلومیت: تحلیل سیاسی-اجتماعی ماجرای فدک و خطبه آتشین حضرت زهرا (س)

در تاریخ صدر اسلام، برخی وقایع به ظاهر کوچک، چنان ابعاد عمیق سیاسی و اعتقادی دارند که کل تاریخ پس از خود را تحت تأثیر قرار می‌دهند. ماجرای فدک یکی از این وقایع سرنوشت‌ساز است. این ماجرا تنها درباره یک قطعه زمین نبود، بلکه نماد غصب حق مسلم اهل بیت (ع) و پرچم مبارزه برای احقاق حق بود. کتاب «دفع و رفع» به تحلیل این واقعه کلیدی می‌پردازد.

۱. فدک چیست و چگونه به حضرت زهرا (س) رسید؟

فدک،دهکده‌ای حاصلخیز در نزدیکی خیبر بود که بدون جنگ و درگیری، توسط یهودیان ساکن آن به پیامبر اکرم (ص) تسلیم شد. بر اساس آیات قرآن (سوره حشر، آیه ۶ و ۷)، این نوع اموال، ویژه شخص پیامبر (ص) است. ایشان نیز در طول حیات خود، فدک را به دختر گرامیشان حضرت فاطمه زهرا (س) بخشیدند (هبه کردند). این موضوع در منابع متعدد تاریخی نقل شده است.

۲. چرا فدک از حضرت زهرا (س) گرفته شد؟

پس از رحلت پیامبر(ص)، دستگاه خلافت نوپا با این ادعا که “پیامبران ارث نمی‌گذارند و اموال آنها به بیت‌المال بازمی‌گردد"، فدک را از تصرف حضرت زهرا (س) خارج کرد. این در حالی بود که:

· این ادعا مستقیماً با قرآن در تضاد بود: خداوند در آیات متعددی از ارث بردن حضرت سلیمان از حضرت داوود و حضرت یحیی از حضرت زکریا سخن گفته است.

· حضرت زهرا (س) با استناد به قرآن پاسخ دادند: ایشان در خطبه خود فرمودند: «پدرم پیامبر خدا مرا از فدک آگاه ساخت و آیاتی از قرآن را تلاوت کردند که ثابت می‌کند ارث در شریعت اسلام وجود دارد.»

۳. تحلیل سیاسی ماجرای فدک؛ هدف واقعی چه بود؟

غصب فدک هرگز یک اقدام اقتصادی ساده نبود.این عمل، اهداف سیاسی عمیقی را دنبال می‌کرد:

· قطع شریان اقتصادی اهل بیت (ع): فدک منبع درآمد مهمی برای خاندان پیامبر (ص) بود. با گرفتن آن، پایگاه اقتصادی و در نتیجه نفوذ اجتماعی امام علی (ع) و حضرت زهرا (س) به شدت تضعیف می‌شد.

· تضعیف مشروعیت امامت: گرفتن فدک از وارث مستقیم پیامبر (ص)، در واقع نوعی بی‌اعتبار کردن جایگاه اهل بیت (ع) در نزد مردم بود. این کار پیامی واضح داشت: “آنها حتی حق خود را نیز نمی‌توانند بگیرند، پس چگونه می‌خواهند بر امت اسلامی حکومت کنند؟”

· آزمایشی برای جامعه: غاصبان می‌خواستند ببینند که مردم و بزرگان صحابه در برابر غصب حق واضح دختر پیامبر (ص) چه واکنشی نشان می‌دهند. سکوت جامعه در برابر این ظلم، راه را برای اقدامات بعدی هموار کرد.

۴. خطبه فدکیه؛ بیانیه سیاسی-اعتقادی حضرت زهرا (س)

حضرت زهرا(س) در برابر این ظلم بزرگ سکوت نکردند. ایشان با وجود بیماری و غم فراق پدر، به مسجد النبی رفتند و در جمع انبوه مهاجر و انصار، خطبه‌ای تاریخی ایراد کردند که به “خطبه فدکیه” معروف است. در این خطبه، ایشان:

· به توحید، نبوت و معاد استدلال کردند.

· جایگاه رفیع پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) را بیان نمودند.

· با استناد به آیات قرآن، ادعای دروغین غاصبان را باطل کردند.

· از مظلومیت خود و همسرشان علی (ع) سخن گفتند. این خطبه،تنها یک دفاع شخصی نبود، بلکه اعلامیه‌ای سیاسی بود که پایه‌های مشروعیت خلافت وقت را به لرزه درآورد.

۵. درس‌های ماجرای فدک برای امروز ما

· فدک فقط یک زمین نبود: فدک امروز نماد تمام حقوقی است که از مظلومان غصب می‌شود. دفاع از آرمان‌های حضرت زهرا (س)، یعنی دفاع از حق در برابر باطل در همه عصرها.

· وظیفه ما در برابر ظلم: سکوت در برابر ظلم، حتی اگر به نفع ما نباشد، همان‌گونه که حضرت زهرا (س) برای حقی که مال خودشان بود سکوت نکردند.

· آگاهی سیاسی-دینی: حضرت زهرا (س) به ما آموختند که یک مسلمان باید به اندازه‌ای از معارف دینی آگاه باشد که بتواند در برابر انحرافات، از حق دفاع کند.

سخن پایانی ماجرای فدک،درسی همیشگی از ظلم‌ستیزی، شجاعت و دفاع از حق است. حضرت زهرا (س) نشان دادند که گاهی یک قطعه زمین، می‌تواند به نمادی ابدی برای تشخیص حق از باطل تبدیل شود. مطالعه عمیق این واقعه، کلیدی برای درک علت اصلی مظلومیت اهل بیت (ع) و وظیفه ما در قبال آنان است.