روزه شعبان: پل ارتباطی به ماه خدا (آمادهسازی روحی و معنوی برای رمضان)
روزه شعبان: پل ارتباطی به ماه خدا (آمادهسازی روحی و معنوی برای رمضان)
قیلَ: یا رَسولَ اللهِ، أَیُّ الصَّومِ أَفضَلُ؟ قالَ: «صَومُ شَعبانَ تَعظیماً لِرَمَضانَ».
از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) پرسیدند: کدام روزه برتر است؟ فرمودند: «روزه شعبان، برای بزرگداشت رمضان.»
«ثوابالأعمال و عقابالأعمال»، شیخ صدوق: در باب ثواب روزه ماههای رجب، شعبان و رمضان و «بحارالأنوار»، علامه مجلسی (ج ۹۷، باب فضل شعبان و اعمال آن) و «وسائل الشیعه»، شیخ حر عاملی (ج ۱۰، ابواب أحکام ماه شعبان).
این حدیث شریف، نگاه بلند و حکیمانهای به نظام تربیتی ماههای عبادی ارائه میدهد. در این نگاه، ماههای رجب، شعبان و رمضان، یک دوره فشرده معنوی و پلکانی برای صعود به قرب الهی محسوب میشوند. تفسیر فراز «تَعظیماً لِرَمَضانَ» (برای بزرگداشت رمضان) را میتوان در چند محور بررسی کرد:
۱. روزه شعبان به مثابه «تمرین و آمادهسازی»
ماه رمضان، ماه نزول قرآن، ضیافت الهی و میهمانی خدا است. عقل و شرع حکم میکند که انسان برای حضور در یک مهمانی بزرگ، بهویژه مهمانی معنوی، آمادگی قبلی داشته باشد. روزههای مستحب ماه شعبان، مانند تمرینهای ورزشی پیش از مسابقه اصلی، بدن و روح انسان را برای تحمل روزههای واجب رمضان و بهرهبرداری بیشتر از فیوضات آن ورزیده و آماده میسازد. این آمادگی، هم جنبه جسمی (عادی شدن به گرسنگی و تشنگی) و هم جنبه روحی (تقویت اراده و تمرین اخلاص) دارد.
۲. روزه شعبان به منزله «اظهار اشتیاق و انتظار»
روزه گرفتن در شعبان، مانند کسی است که برای آمدن مهمان عزیزی، خانه را آراسته و خود را آماده میکند. این عمل، نشاندهنده اشتیاق و انتظار مؤمن برای فرارسیدن ماه خدا است. در روایات شیعه تأکید شده که ماه شعبان، ماه پیامبر اکرم (ص) است و او مشتاقانه آن را گرامی میداشت. امام سجاد (علیهالسلام) در مناجات شعبانیه میفرماید: «إلهی هَبْ لِی الْقُوَّةَ إِلَی صِیامِهِ…» (خدایا، توانایی روزهگرفتنش [رمضان] را به من عطا فرما…). این نشان میدهد که مؤمن در شعبان، خود را برای رمضان مستعد و طالب میکند.
۳. روزه شعبان به عنوان «جبران کاستیها و تدارک اعمال»
در برخی روایات آمده است که اعمال هر بنده در هر ماه به محضر پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) عرضه میشود و ماه شعبان فرصتی است برای تدارک و جبران نقصانهای اعمال سال. روزه در این ماه، وسیلهای برای تطهیر و نورانی شدن قلب قبل از ورود به ماه میهمانی خداست. به تعبیر دیگر، شعبان ماه طهارت است و رمضان ماه نورانیت.
۴. ارتباط با ولادت امام حسین (علیهالسلام) و مقدمه عظمت رمضان
از نگاه شیعه، ماه شعبان به دلیل ولادت با سعادت امام حسین (علیهالسلام) در سوم این ماه و نیز ولادت سایر ائمه (ع) در این ماه، از شرافت ویژهای برخوردار است. بنابراین، روزه در این ماه، هم بزرگداشت این میلادهای فرخنده و هم مقدمهچینی برای بزرگداشت ماه نزول قرآن (رمضان) است.
حدیث «صَومُ شَعبانَ تَعظیماً لِرَمَضانَ» یک دستور تربیتی و عبادی حکیمانه است. این روایت به ما میآموزد که عبادات، منفک از یکدیگر و بدون مقدمه نیستند. روزه شعبان، پُلی معنوی است که مؤمن را از فضای عادی زندگی به فضای ملکوتی و نورانی ماه رمضان متصل میکند. این عمل، هم تمرین عملی، هم اظهار اشتیاق و هم زمینهسازی روحی برای بهرهبرداری حداکثری از فیوضات ماه ضیافت الهی است. از این رو در سیره معصومین (علیهمالسلام) بر روزههای مستحب این ماه، به ویژه در نیمه دوم آن، تأکید فراوان شده است.