فرهنگی

روزه؛ دوره جامع خودسازی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی

الإمامُ الصَّادِقُ (عليه السلام):

أَمَّا الْعِلَّةُ فِي الصِّيَامِ لِيَسْتَوِيَ بِهِ الْغَنِيُّ وَ الْفَقِيرُ؛ وَ ذَلِكَ أَنَّ الْغَنِيَّ لَمْ يَكُنْ لِيَجِدَ مَسَّ الْجُوعِ، فَيَرْحَمَ الْفَقِيرَ؛ لِأَنَّ الْغَنِيَّ كُلَّمَا أَرَادَ شَيْئًا قَدَرَ عَلَيْهِ، فَأَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَ خَلْقِهِ وَ أَنْ يُذِيقَ الْغَنِيَّ مَسَّ الْجُوعِ وَ الْأَلَمِ، لِيَرِقَّ عَلَى الضَّعِيفِ وَ يَرْحَمَ الْجَائِعَ

امام صادق (عليه السلام):

علت روزه گرفتن آن است که به سبب آن توانگر و تهیدست برابر شوند؛ زیرا توانگر رنج گرسنگی را احساس نمی‌کند تا به تهیدست رحم کند؛ چرا که توانگر هرگاه چیزی بخواهد می‌تواند آن را فراهم آورد. از این رو خداوند عزّ و جلّ خواست تا میان آفریدگانش برابری (همدردی) ایجاد کند و رنج گرسنگی و سختی را به توانگر بچشاند تا بر ناتوان دل بسوزاند و به گرسنه رحم کند.

📘 منبع: وسائل الشیعه، ج ۱۰روزه؛ برابری‌آفرین اجتماع

امام صادق علیه السلام در این حدیث مبسوط و روشنگر، فلسفه اجتماعی روزه را با بیانی شیوا تبیین می‌کنند. ایشان هدف اصلی روزه را ایجاد برابری و همدردی میان توانگر و تهیدست معرفی می‌نمایند. این نگاه اجتماعی به عبادات، از ویژگی‌های برجسته اسلام است.

در جهان امروز، شکاف طبقاتی به یکی از معضلات بزرگ جوامع بشری تبدیل شده است. فقرا هر روز فقیرتر و اغنیا هر روز غنی‌تر می‌شوند و این شکاف روزبه‌روز عمیق‌تر می‌گردد. اما اسلام، چهارده قرن پیش، راهکاری عملی برای کاهش این شکاف ارائه داده است: روزه.

امام جعفر صادق علیه السلام در این حدیث نورانی، با بیانی روشن و همه‌جانبه، فلسفه وجوب روزه را تشریح می‌کنند: “علت روزه گرفتن آن است که به سبب آن توانگر و تهیدست برابر شوند…”

تحلیل جامعه‌شناختی امام صادق علیه السلام

نکته شگفت‌انگیز در کلام امام صادق علیه السلام، تحلیل دقیق جامعه‌شناختی ایشان از وضعیت توانگران است. ایشان می‌فرمایند: “توانگر هرگاه چیزی بخواهد می‌تواند آن را فراهم آورد.” این جمله کوتاه، تصویری روشن از زندگی مرفهانی ارائه می‌دهد که هیچ‌گاه طعم محرومیت را نچشیده‌اند.

توانگران جامعه به دلیل دسترسی آسان به امکانات:

· هرگز گرسنگی واقعی را تجربه نمی‌کنند

· با درد و رنج محرومان آشنا نیستند

· ممکن است به تدریج نسبت به نیازمندان بی‌تفاوت شوند

· گاه فراموش می‌کنند که نعمت‌هایشان از جانب خداست

هدف خداوند: برابری و همدردی

امام صادق علیه السلام هدف نهایی خداوند از واجب کردن روزه را در دو عبارت زیبا بیان می‌کنند:

۱. “أَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَ خَلْقِهِ” (برابری میان آفریدگانش)

برابری نه به معنای یکسان شدن اقتصادی،بلکه به معنای ایجاد حس مشترک انسانی. روزه این حس مشترک را ایجاد می‌کند که همه انسان‌ها، فارغ از ثروت و مکنت، در برابر گرسنگی و تشنگی یکسانند.

۲. “لِيَرِقَّ عَلَى الضَّعِيفِ وَ يَرْحَمَ الْجَائِعَ” (تا بر ناتوان دل بسوزاند و به گرسنه رحم کند)

اینجاست که هدف نهایی آشکار می‌شود:ایجاد عاطفه و همدلی. روزه قرار است دل توانگر را نرم کند تا با محرومان همدردی نماید.

روزه؛ تمرین همدلی عملی

این همدلی فقط یک احساس زودگذر نیست، بلکه باید به عمل منجر شود. توانگری که رنج گرسنگی را چشید:

· درک عمیق‌تری از نیازمندان پیدا می‌کند

· با انگیزه بیشتری به فقرا کمک می‌کند

· در پرداخت زکات و خمس کوتاهی نمی‌کند

· به فکر ایجاد اشتغال و رفع محرومیت می‌افتد

روزه و مسئولیت اجتماعی

از این حدیث می‌آموزیم که روزه صرفاً یک عبادت فردی نیست، بلکه مسئولیت‌های اجتماعی مهمی را متوجه ما می‌کند:

· وظیفه داریم در ماه رمضان به فقرا رسیدگی کنیم

· باید اطعام نیازمندان را در برنامه خود داشته باشیم

· می‌توانیم بخشی از افطار خود را به مستمندان اختصاص دهیم

· زکات فطره را که واجب شده است، کامل بپردازیم

پیام امام صادق علیه السلام برای جامعه امروز

در دنیای امروز که شکاف طبقاتی افزایش یافته، پیام امام صادق علیه السلام تازه‌تر از همیشه است. ما توانگران باید از ماه رمضان به عنوان فرصتی برای بازنگری در رفتار خود با محرومان استفاده کنیم.

چگونه این هدف را محقق کنیم؟

· در طول ماه رمضان، حتماً در افطاری‌های خود نیازمندان را هم شریک کنیم

· به جای افطاری‌های پرخرج و تشریفاتی، به فکر ساده‌گیری و کمک به فقرا باشیم

· کودکان خود را با فرهنگ انفاق و دستگیری آشنا کنیم

· در طول سال نیز یادمان باشد که همدردی با فقرا فقط به ماه رمضان محدود نیست

خدایا! دل‌های ما را به سوی محرومان مهربان گردان و ما را از کسانی قرار ده که رنج گرسنگان را درک می‌کنند و به یاریشان می‌شتابند.