فرهنگی

قرآن کریم در توصیف برخی انسان‌ها از استعاره‌ی تکان‌دهنده‌ای استفاده می‌کند: «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُّسَنَّدَةٌ» (گویی چوب‌های خشکِ تکیه‌داده هستند). این تشبیه، تصویری است از افرادی که خشمشان مانند چوب‌های بی‌روح، تنها شعله‌ور می‌شود و با آتشی کور، فضای روابط را دودآلود می‌کند، اشک می‌ریزد و تاریکی می‌پراکنند. پژوهش‌های روانشناسی امروز نیز نشان می‌دهد که خشم کنترل‌نشده، سطح کورتیزول را افزایش داده و منطق را فلج می‌کند؛ دقیقاً مانند همان «چوب‌های شعله‌ور» که قرآن توصیف می‌کند.  

اما در مقابل، انسان‌هایی هستند که مانند «عود»اند: ماده‌ای گران‌بها که با حرارت، نه نابودی، که عطری آسمانی می‌پراکند. اینان در مواجهه با ناملایمات، خشم را به آزمونی برای جوانمردی تبدیل می‌کنند. مطالعات عصب‌شناسی توضیح می‌دهد که این افراد با فعال‌سازی قشر پیش‌پیشانی مغز (مرکز تصمیم‌گیری منطقی)، به جای واکنشِ جنگ/گریز، از خشم به‌عنوان موتور محرکه‌ی انصاف استفاده می‌کنند. امام صادق(ع) با اشاره به همین تفاوت بنیادین می‌فرماید: «شخصیت واقعی افراد را نه در آرامش، که در کوره‌ی خشم باید سنجید». این سخن، همسو با نظریه‌ی «پنج عامل بزرگ شخصیت» در روانشناسی است که ثبات هیجانی را کلیدِ شناختِ عمیقِ انسان‌ها می‌داند.