فرهنگی

در معارف ناب اسلامی، عقل تنها به معنای هوش و ذکاوت نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از فضایل اخلاقی و عملی است که شخصیت انسان را می‌سازد. پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمد مصطفی (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در حدیثی شریف، ده ویژگی ممتاز و عملی فرد خردمند را برشمرده‌اند. این روایت همچون نقشه‌ای راهنما، مسیر رشد و تعالی را نشان می‌دهد.

ویژگی‌های دهگانه عاقل از زبان رسول خدا (ص):

۱. بردباری در برابر نادان

عاقل در برابر رفتار نابخردانه جاهل، شکیبایی و حلم نشان می‌دهد. این صبر، نشانه قدرت درونی و کنترل نفس است.

۲. گذشت از کسی که به او ستم کرده

گذشتن از حق شخصی، به ویژه زمانی که توان پاسخ را داشته باشد، از بزرگواری و بلندنظری حکایت می‌کند.

۳. فروتنی در برابر زیردست

تواضع در برابر کسانی که در موقعیتی پایین‌تر قرار دارند، ریشه در شناخت کرامت ذاتی انسان و دوری از تکبر دارد.

۴. سبقت گرفتن در نیکی از فرادست

هدف رقابت و پیشی گرفتن در امور مادی نیست، بلکه در میدان کار خیر و نیکوکاری، از کسانی که مقام یا ثروت بیشتری دارند نیز پیشی می‌گیرد.

۵. اندیشیدن پیش از سخن گفتن

او پیش از حرف زدن، می‌اندیشد. اگر سخنش نیک بود، آن را می‌گوید و سود می‌برد و اگر بد بود، سکوت می‌کند و سلامت می‌ماند.

۶. پناه بردن به خدا هنگام فتنه

هنگام روبرو شدن با آزمایش‌ها و فتنه‌های دنیا، به خداوند پناه می‌برد و دست و زبان خود را از گناه و خطا نگه می‌دارد.

۷. استفاده از فرصت برای کسب فضیلت

هرگاه فرصت و زمینه‌ای برای انجام کار نیک و کسب فضیلت ببیند، آن را غنیمت شمرده و از دست نمی‌دهد.

۸. پایبندی به شرم و حیا

حیا و شرم، زیوری جدا نشدنی از شخصیت اوست و در همه احوال، مرزهای اخلاقی را رعایت می‌کند.

۹. دوری از حرص و طمع

حرص و آز بر او چیره نمی‌شود و به آنچه دارد قانع است، زیرا می‌داند حرص، آرامش را نابود می‌کند.

۱۰. نگهداشتن دست و زبان

این ویژگی مکمل پناه بردن به خداست. در برابر محرک‌های بیرونی، بر گفتار و کردار خود مسلط است و آنها را از گزند و گناه حفظ می‌کند.

جمع‌بندی:

این ده ویژگی، تنها یک فهرست نظری نیستند، بلکه یک برنامه عملی برای ساختن شخصیتی متعادل، مؤثر و آرام هستند. خردمندی که پیامبر (ص) ترسیم می‌کنند، انسانی است که هم در رابطه با خود و خدا به تعادل رسیده، هم در تعامل با مردم، منشأ خیر و امنیت است.