فرهنگی

دل انکارگر: مراتب نهی از منکر در کلام امام علی (ع)

در کتاب «غرر الحکم» از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، حدیثی ژرف درباره واکنش مؤمن به منکرات اجتماعی آمده است: «إذا رَأى أحَدُكُمُ المُنكَرَ و لَم يَستَطِعْ أن يُنكِرَهُ بِيَدِهِ و لِسانِهِ و أنكَرَهُ بِقَلبِهِ، و عَلِمَ اللّهُ صِدقَ ذلكَ مِنهُ، فقَد أنكَرَهُ» (غرر الحکم، ح ۴۱۵۲)

هر يك از شما كه كار زشت را ببيند و نتواند با دست و زبان خويش به آن اعتراض كند، ولى در دل انكارش كند و خدا بداند كه راست مى‌گويد، وى آن زشت‌كارى را انكار كرده است.

🔍 مراتب نهی از منکر در فقه و اخلاق شیعه

در فقه اسلامی، نهی از منکر دارای سه مرتبه است:

1. انکار با دست: اقدام عملی برای جلوگیری از منکر  

2. انکار با زبان: تذکر، نصیحت یا اعتراض گفتاری  

3. انکار با قلب: نارضایتی درونی و بیزاری قلبی از گناه

امام علی علیه‌السلام در این حدیث، مرتبه سوم را برای شرایطی که انسان توان عملی یا گفتاری ندارد، مشروع و مؤثر می‌داند؛ به شرط آن‌که خداوند صداقت قلبی او را تأیید کند.

🧠 نقش نیت و صداقت

نکته کلیدی در این حدیث، تأکید بر صدق نیت است. انکار قلبی، اگر از روی بی‌تفاوتی یا تظاهر باشد، فاقد ارزش است. اما اگر از روی ایمان، درد، و احساس مسئولیت باشد، نزد خداوند پذیرفته است.

این آموزه، اخلاقی‌ترین شکل نهی از منکر را معرفی می‌کند: حتی اگر زبان و دست بسته باشد، دل مؤمن باید زنده و بیزار از فساد باشد.

⚠️ مسئولیت اجتماعی مؤمن

در جامعه‌ای که منکر رایج شود، سکوت عمومی می‌تواند به عادی‌سازی گناه منجر شود. امام علی علیه‌السلام با این حدیث، به مؤمنان یادآوری می‌کند که حتی در سکوت، باید دلشان انکارگر باشد و این انکار قلبی، اگر صادقانه باشد، نزد خداوند ثبت می‌شود.

📚 نتیجه‌گیری

حدیث شریف امام علی علیه‌السلام، مرز مسئولیت اخلاقی مؤمن را تا عمق دل گسترش می‌دهد. نهی از منکر، تنها در عمل و گفتار نیست؛ بلکه دلِ مؤمن نیز باید از گناه بیزار باشد. این انکار قلبی، اگر با صداقت همراه باشد، نزد خداوند پذیرفته و مؤثر است.