فرهنگی

توسعه و بسط مفهوم «عقل به مثابه پیامبر درونی و نقش آن در تدبیر»

۱. تبیین جایگاه عقل از نگاه معصومین (علیهم‌السلام)

در نگاه ایشان، عقل تنها یک قوه محاسبه‌گر نیست، بلکه منبع درونی شناخت حق از باطل و راهنمایی الهی است که در کنار وحی (پیامبر بیرونی) قرار می‌گیرد.

· امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «العقلُ دَلیلُ المُؤمِنِ» (عقل، راهنمای مؤمن است). (اصول کافی، ج ۱، کتاب العقل و الجهل، حدیث ۱۲)

· امام کاظم (علیه‌السلام) در تفسیر آیه «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» (زمر: ۱۷-۱۸) می‌فرمایند: «اینان کسانی هستند که سخن را می‌شنوند و با عقل خود آن را می‌سنجند تا بهترینش را برگزینند.» (تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۲۵۵) این نشان می‌دهد عملکرد صحیح عقل، مقدمه انتخاب احسن است.

۲. تحلیل روایت نهج البلاغه: «مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ…»

فرمایش امام علی (علیه‌السلام) که شما به درستی به آن اشاره کردید، دقیقاً سازوکار تدبیر جمعی (مشورت) را به عنوان یکی از جلوه‌های عقل عملی نشان می‌دهد:

· «استقبال وجوه الآراء» (روبه‌رو شدن با چهره‌های گوناگون نظرات): این به معنای پرهیز از تک‌روی و اصرار کورکورانه بر نظر خود است. انسان عاقل، دیدگاه‌ها را چون چهره‌های مختلفی می‌بیند که هر کدام زاویه‌ای از واقعیت را نشان می‌دهند.

· «عرف مواقع الخطاء» (شناخت جایگاه‌های خطا): با مقایسه و سنجش این چهره‌های مختلف (نظرات)، نقاط کور، ضعف‌ها و احتمالات خطا در هر مسیر آشکار می‌شود. این، همان ایمن‌سازی از ندامت است که در حدیث اصلی («التدبیر قبل العمل…») به آن اشاره شد.

۳. مشورت به عنوان تجلی عقل جمعی و تأکید روایی بر آن

مشورت، عینی‌سازی فرآیند تدبیر با بهره‌گیری از خرد جمعی است. اهل بیت (علیهم‌السلام) بر آن تأکید فراوان داشتند:

· امام علی (علیه‌السلام): «مَا استُغنِيَ بِمِثلِ المُشاوَرَةِ» (هرگز مانند مشورت، بی‌نیازی حاصل نمی‌شود). (غرر الحکم، ح ۷۵۷۱)

· همچنین می‌فرمایند: «لا غِنَی کالعَقلِ، وَ لا فَقرَ کالجَهلِ، وَ لا میراثَ کالأدَبِ، وَ لا ظَهِیرَ کالمُشاوَرَةِ» (هیچ بی‌نیازی‌ای مانند عقل، و هیچ فقری مانند جهل، و هیچ میراثی مانند ادب، و هیچ پشتیبانی‌ای مانند مشورت نیست). (نهج البلاغه، حکمت ۱۱۴)

· پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله): «الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ» (کسی که با او مشورت می‌کنی، امین توست). (کنز العمال، ح ۴۴۴۰۶) این حدیث، حرمت و اعتبار فضای مشورت را نشان می‌دهد.

۴.  مسیر عقلانی عمل از تدبیر تا نتیجه

با ترکیب این روایات، می‌توان یک الگوی عقلانی عمل را ترسیم کرد:

عقل سالم (پیامبر درونی) ← تدبیر و عاقبت‌اندیشی فردی ← مشورت و بهره‌گیری از خرد جمعی (تکمیل تدبیر) ← شناخت نقاط خطا و پنهان ← تصمیم‌گیری آگاهانه ← عمل مطمئن ← امنیت از پشیمانی و حصول موفقیت.

 تدبیر، محصول نهاییِ کارکردِ صحیحِ آن «پیامبر درونی» (عقل) است، و مشورت، فرآیندی است که این محصول را تقویت، اصلاح و غنی‌تر می‌سازد. این دو، مانند دو بال برای پرواز به سوی تصمیم‌های صحیح و اعمال موفق هستند. این همان سبک زندگی علوی است که مبتنی بر خردورزی فردی و جمعی است و انسان را از افتادن در پرتگاه‌های عجله (که در روایات از آن به حُمْق و نشانه سبکسری تعبیر شده) بازمی‌دارد.