فرهنگی

تفسیر حکمت امام علی(ع): هشدار درباره دو بیماری خطرناک دینی

امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) خطاب به عمّار یاسر درباره مغیرة بن شعبه فرمودند:

«دَعْهُ يَا عَمَّارُ! فَإِنَّهُ لَمْ يَأْخُذْ مِنَ الدِّينِ إِلَّا مَا قَارَبَهُ مِنَ الدُّنْيَا، عَلَى عَمْدٍ لَبَسَ عَلَى نَفْسِهِ‌، لِيَجْعَلَ الشُّبُهَاتِ عَاذِراً لِسَقَطَاتِهِ‌»

«او را رها کن ای عمار!چرا که او از دین بهره‌ای ندارد و چیزی از دین فرا نگرفته، مگر آن مقداری که او را به دنیا نزدیک کرده و دنیایش را تأمین کند. همچنین او به عمد، امور را بر خود مشتبه ساخته [درباره حقانیت من یا معاویه]، تا شبهات را بهانه‌ای برای لغزش‌ها و خلاف‌کاری‌هایش کند.»

(نهج البلاغه، حکمت ۴۰۵)

🧠 تفسیر کوتاه

این حکمت نورانی، دو بیماری خطرناک دینی را که ممکن است هر مسلمانی را تهدید کند، آشکار می‌سازد:

۱. دین‌داری ابزاری (استفاده از دین برای منافع دنیوی)

مغیرة بن شعبه تنها بخشی از دین را پذیرفته بود که به نفع دنیایش تمام می‌شد. این نوع دینداری، دین را وسیله‌ای برای رسیدن به قدرت، ثروت و موقعیت اجتماعی قرار می‌دهد.

۲. ابهام‌آفرینی عمدی (تلقین شبهه برای توجیه خطا)

او عامدانه حق و باطل را بر خود مشتبه می‌ساخت تا بتواند خطاهایش را توجیه کند. این کار باعث می‌شد هم خودش گناه کند و هم دیگران را به تردید بیندازد.

 حکمت ۴۰۵ نهج‌البلاغه، تنها توصیف یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه تصویر دو بیماری خطرناک روحی است که هر مؤمنی ممکن است به آن مبتلا شود. وقتی امام علی(ع) به عمار می‌فرمایند «او را رها کن»، در حقیقت به همه ما هشدار می‌دهند که مراقب این دو آفت در وجود خود باشیم.

🔸 آفت اول: دین‌داری سودجویانه

امام(ع) می‌فرمایند مغیرة «از دین بهره‌ای ندارد مگر آنچه دنیایش را تأمین کند.» این یعنی:

۱. دین به مثابه کالا:

برای چنین افرادی،دین کالایی است که باید از آن سود برد. نماز می‌خوانند تا دیگران ببینند. روزه می‌گیرند تا سلامتی پیدا کنند. به حج می‌روند تا پرستیژ اجتماعی کسب کنند.

۲. انتخاب گزینشی احکام:

آن دسته از احکام دین که با منافعشان سازگار است را می‌پذیرند و آنچه را که به ضررشان است،تأویل می‌کنند یا نادیده می‌گیرند.

۳. تغییر مواضع بر اساس منافع:

امروز انقلابی پرحرارت،فردا منتقد تند، پس‌فردا بی‌طرف! ملاک، منفعت شخصی است، نه حق و حقیقت.

📌 پرسش از خود: آیا من تنها آن بخشی از دین را که راحت‌تر است یا به نفعم است عمل می‌کنم؟

🔸 آفت دوم: شبهه‌سازی برای توجیه گناه

امام(ع) می‌فرمایند: «به عمد امور را بر خود مشتبه ساخته تا شبهات را بهانه‌ای برای لغزش‌هایش کند.»

مراحل این خودفریبی:

۱. شناخت حق: اول حق را می‌شناسد (می‌داند علی(ع) بر حق است)

۲.تمایل به باطل: اما به دلیل منافع دنیوی، به سمت باطل گرایش پیدا می‌کند

۳.شبهه‌سازی: برای فرار از مسئولیت، شروع به ایجاد شبهه می‌کند

۴.توجیه گناه: با همان شبهات، گناه خود را توجیه می‌کند

تأثیرات این شبهه‌سازی:

· برای خودش: آرامش وجدان کاذب ایجاد می‌کند

· برای جامعه: حق و باطل را مشتبه می‌کند و مردم را دچار تردید می‌سازد

🔸 مصادیق امروزی این دو آفت

در سطح فردی:

· کسی که فقط در ماه رمضان یا در جمع خاصی دینداری می‌کند

· کسی که برای گرفتن وام یا موقعیت شغلی، چهره‌ی مذهبی به خود می‌گیرد

· کسی که برای توجیه ارتباط نامشروع، در حرمت ازدواج موقت شبهه ایجاد می‌کند

در سطح اجتماعی:

· افرادی که برای کسب قدرت سیاسی، از دین سوء استفاده می‌کنند

· کسانی که برای توجیه همکاری با دشمنان اسلام، در مبانی نظام اسلامی شبهه ایجاد می‌کنند

· افرادی که برای فرار از تکلیف جهاد، در ضرورت آن تردید می‌افکنند

🔸 راه‌های درمان از منظر اهل‌بیت(ع)

۱. مراقبه و محاسبه نفس:

امام علی(ع)می‌فرمایند: «حاسبوا أنفسکم قبل أن تحاسَبوا» - خودتان را محاسبه کنید قبل از آنکه [در قیامت] مورد محاسبه قرار گیرید.

۲. صداقت با خود:

با خود روراست باشیم.بپذیریم که ممکن است منافع دنیوی، قضاوت‌مان را تحت تأثیر قرار دهد.

۳. مشورت با اهل علم:

وقتی در مسئله‌ای دچار تردید می‌شویم،به جای ایجاد شبهه، با علما و متخصصان دینی مشورت کنیم.

۴. اولویت آخرت بر دنیا:

همواره به یاد آخرت باشیم و بدانیم دنیا فانی است.امام صادق(ع) می‌فرمایند: «الدنیا سجن المؤمن» - دنیا زندان مؤمن است.

📌 دعوت به عمل:

بیاییم هر شب از خود بپرسیم:

۱.امروز چه عملی از من سر زد که انگیزه‌ی دنیوی داشت؟

۲.آیا برای توجیه خطاهایم، شبهه‌ای در دین ایجاد کرده‌ام؟

۳.آیا دین من، دین حقیقی است یا دین منافع شخصی؟