فرهنگی

تفسیر آیه ۲ سوره انفال: ویژگی‌های قلب مؤمن

قلب مؤمن: ترس از خدا و افزایش ایمان با تلاوت آیات الهی

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا»

مؤمنان [واقعی] تنها کسانی هستند که هرگاه خدا یاد شود، دل‌هایشان ترسان شود و هرگاه آیات او بر آنان تلاوت شود، بر ایمانشان افزوده گردد.

تحلیل مفاهیم آیه:

بخش اول: «إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»

۱. معنای «وجلت قلوبهم»:

· وجل: ترسی همراه با تعظیم و احترام

· ترسی که از معرفت و شناخت خدا نشئت می‌گیرد

· ترکیبی از خوف و محبت

۲. اقسام خوف در اسلام:

۱. خوف طبیعی: مانند ترس از خطرات مادی

۲.خوف عبادی: ترس از عذاب الهی

۳.خوف جلالی: ترس ناشی از شناخت عظمت خدا

خوف مذکور در این آیه از نوع سوم است.

۳. آثار وجل قلبی:

· بازداشتن از معاصی

· تشویق به طاعات

· ایجاد حالت مراقبت دائم

بخش دوم: «وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا»

۱. ایمان پویا و رو به رشد:

· ایمان مؤمنان ثابت نیست، بلکه همواره در حال افزایش است

· آیات قرآن مانند آب حیات برای ایمان است

۲. تأثیر تلاوت قرآن:

· فقط شنیدن نیست، بلکه تأثیرپذیری است

· تفکر و تدبر در آیات لازمه این افزایش ایمان است

تفسیر روایی:

از پیامبر اکرم(ص):

«مَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْأُتْرُجَّةِ، رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا طَيِّبٌ»

«مثل مؤمنی که قرآن می‌خواند، مثل میوه اُترج است که بویش خوش و طعمش شیرین است.» (صحیح بخاری)

از امام صادق(ع):

«إِنَّ الْقُلُوبَ تَصْدَأُ كَمَا يَصْدَأُ الْحَدِيدُ» قِيلَ: فَمَا جَلَاؤُهَا؟ قَالَ: «قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ»

«همانا دلها زنگ می‌زند همانگونه که آهن زنگ می‌زند.» پرسیده شد: پس جلای آن چیست؟ فرمود: «تلاوت قرآن». (الكافی، ج۲، ص۶۰۶)

ارتباط با آیات دیگر:

۱. آیه مشابه در سوره حج:

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَىٰ وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ ۖ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ ۗ وَمَن يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّكْرِمٍ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ * ۩ هَٰذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ۖ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارٍ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ * يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ * وَلَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ * كُلَّمَا أَرَادُوا أَن يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۖ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا ۖ وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ * وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَىٰ صِرَاطِ الْحَمِيدِ» (حج/۱۷-۲۴)

۲. آیه تأثیر قرآن:

«وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ ۙ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا» (اسراء/۸۲)

تحلیل تربیتی و روانشناختی:

۱. سلامت روانی مؤمن:

· قلب وجلان: نشانه سلامت روحی

· ایمان رو به رشد: نشانه پویایی معنوی

۲. درمان روحی با قرآن:

· قرآن شفای دل‌هاست

· تلاوت قرآن اضطراب را کاهش می‌دهد

· ذکر خدا آرامش‌بخش است

پیام‌های کاربردی:

۱. برای زندگی فردی:

· روزانه با قرآن مأنوس شویم

· در هنگام تلاوت قرآن، به معانی آیات توجه کنیم

· مجالس ذکر و قرآن را دریابیم

۲. برای خانواده:

· خانواده را به تلاوت قرآن عادت دهیم

· فضای خانه را با صوت قرآن آرامش بخشیم

· کودکان را از همان خردسالی با قرآن آشنا کنیم

۳. برای جامعه:

· مجالس قرآن و ذکر را ترویج کنیم

· از قاریان و حافظان قرآن حمایت کنیم

· محافل انس با قرآن را گسترش دهیم

۴. برای فضای مجازی:

· محتوای قرآنی تولید و نشر دهیم

· تلاوت‌های زیبا را منتشر کنیم

· مباحث تفسیری و قرآنی را ترویج کنیم

امام علی(ع) می‌فرماید:

«اتَّقُوا اللَّهَفِي عِبَادِهِ وَ بِلَادِهِ فَإِنَّكُمْ مَسْؤُلُونَ حَتَّى عَنِ الْبِلَادِ وَ الْبَهَائِمِ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ لَا تَعْصُوهُ وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْخَيْرَ فَخُذُوا بِهِ وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ»

«از خدا در مورد بندگانش و شهرهایش بترسید، زیرا شما مسئول هستید حتی در مورد شهرها و حیوانات. خدا را اطاعت کنید و نافرمانی نکنید، و هنگامی که نیکی دیدید به آن عمل کنید و هنگامی که بدی دیدید از آن دوری کنید.»(نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶۷)

خدایا! دل‌هایمان را از خشیت خود لبریز کن، و با تلاوت آیاتت بر ایمانمان بیفزا، و ما را از مؤمنان راستین قرار ده.