ده نشانه عاقل از زبان امام رضا(ع)؛ از امید به خیر و امنیت از شر، تا دوستی با مردم و فروتنی
ده نشانه عاقل از زبان امام رضا(ع)؛ از امید به خیر و امنیت از شر، تا دوستی با مردم و فروتنی
حضرت علی بن موسی الرضا(ع) برای عاقل، نشانه های دهگانه ای بیان می کند که می توان از آن جایگاه و ارزش عقل را نیز به دست آورد. آن حضرت(ع) می فرماید: لایتم عقل امرء مسلم حتی تکون فیه عشر خصال: الخیر منه مامول و الشر منه مامون. یستکثر قلیل الخیر من غیره، و یستقل کثیر الخیر من نفسه. لایسام من طلب الحوائج الیه، ولایمل من طلب العلم طول دهره. الفقر فی الله احب الیه من الغنی و الذل فی الله احب الیه من العز فی عدوه. و الخمول اشهی الیه من الشهره. ثم قال(ع) العاشره و ما العاشره؟ قیل له: ما هی؟ قال(ع): لایری احدا الاقال: هو خیر منی و اتقی؛ عقل شخص مسلمان تمام نیست، مگر این که ده خصلت را دارا باشد:
1- از او امید خیر باشد.
2- از بدی او در امان باشند.
3- خیر اندک دیگری را بسیار شمارد.
4- خیر بسیار خود را اندک شمارد.
5- هرچه حاجت از او خواهند دلتنگ نشود.
6-در عمر خود از دانش طلبی خسته نشود.
7- فقر در راه خدایش از توانگری محبوبتر باشد.
8- خواری در راه خدایش از عزت با دشمنش محبوبتر باشد.
9- گمنامی را از پرنامی خواهانتر باشد.
10- سپس فرمود: دهمی چیست دهمی؟ به او گفته شد: چیست؟ فرمود: احدی را ننگرد جز این که بگوید او از من بهتر و پرهیزکارتر است. (تحف العقول، . 443) آنچه در این روایت بیان شده، عقل در برابر جهل است، یعنی عقلی که انسان به وسیله آن خدا را می شناسد و با آن خصلت های خدایی خویش را بروز و ظهور می دهد و خدایی و متاله می شود و در بهشت رضوان قرار می گیرد. این همان عقلی است که ارزش بسیار مهمی دارد و باید به آن توجه کرد. این همان عقلی است که خداوند در انسان به ودیعت نهاده و از انسان خواسته تا آن را به کار گیرد و رستگار شود. این همان عقلی است که یقین و بصیرت و معرفت شهودی را برای آدمی به ارمغان می آورد.
عقل این چنینی آدمی را در زندگی خویش اهل تقوا و عمل صالح می سازد و او را به مسیر درست شدن هدایت کرده و دستگیر اوست. این عقل نه تنها عقل خشک و بی احساس نیست، بلکه برخلاف عقل فلسفی، عقل عشق و محبت است؛ چرا که عقلی است که ایمان و حیا بخشی از آن است و معلوم است که ایمان هرگز تنها شناخت صرف و آگاهی و دانش خشک نیست، بلکه معرفتی برخاسته از عشق و احساس است و عواطف در آن نقش کلیدی دارد. از این رو عقلی که امام رضا(ع) همانند دیگر معصومان (ع) مورد تاکید و توجه قرار می دهند، عقلی است که نیمی از آن به احساس و عواطف انسانی بازمی گردد. آن حضرت(ع) در بیان عقل حقیقی می فرماید: التودد الی الناس نصف العقل؛ دوستی با مردم، نیمی از عقل است. (تحف العقول، ص. 443)