فرهنگی

 در مسیر حق، راهنمای تو چراغ راه است

امام باقر(ع) فرمودند: «یَخْرُجُ أحَدُكُم فَراسِخَ فَيَطْلُبُ لِنَفْسِهِ دَليلاً، و أنتَ بِطُرُقِ السّماءِ أجْهَلُ منكَ بِطُرُقِ الأرضِ، فاطْلُبْ لِنَفْسِكَ دليلاً»(کافی، ج۱، ص۱۸۴، ح۱۰)؛ هنگامی که یکی از شما می‌خواهد چند فرسنگ راه برود، برای خود راهنما می‌جوید؛ ولی تو به راه‌های آسمان ناآشناتری تا راه‌های زمین! پس برای خودت راهنمایی بجوی.

در شرح این حدیث نورانی از امام محمد باقر(علیه السلام)، که هشداری ژرف درباره ضرورت راهنمای معنوی در سفر آسمانی انسان است، به تحلیل محتوایی و مصادیق عملی می‌پردازیم:

 تحلیل محتوایی حدیث  

۱. تضاد شناخت زمینی و آسمانی

امام(ع) با این تشبیه، ناآگاهی انسان نسبت به مسیرهای معنوی را در مقابل آشنایی نسبی‌اش با راه‌های مادی قرار می‌دهد. این ناآگاهی به حدی است که جستجوی راهنما در سفر اخروی را ضرورتی حیاتی‌تر از سفر زمینی می‌دانند .  

۲. راهنمای آسمانی کیست؟

در منابع روایی، مصداق این راهنما، امام معصوم(ع) است:  

- در حکایتی، ابوهارون نابینا با اشاره به امام باقر(ع) می‌گوید: چگونه او را نشناسم؟ او نوری تابان است.(وکیف لا اعلم و هو نور ساطع).  

- در حدیثی دیگر، امام(ع) تأکید می‌کنند که اهل بیت(ع) چشم بینا و گوش شنوایخداوند بر اعمال بندگانند و هیچ چیز از آنان پنهان نیست .  

۳. پیامد بی‌راهنمایی

در روایتی از امام باقر(ع)، کسی که بدون پذیرش ولایت اهل بیت(ع) عبادت کند، مانند آن عابد بنی‌اسرائیل است که چهل شب عبادت کرد، ولی دعایش مستجاب نشد؛ زیرا در قلبش شک به نبوت داشت .

 مصادیق عملی از زندگی امام باقر(ع)

۱. راهنمایی مرد شامی

مردی از شام که با انکار امامت، به مجلس امام(ع) می‌آمد، در بستر مرگ تنها امام باقر(ع) را به عنوان نمازگزار خود خواست. امام(ع) با معجزه او را زنده کردند و پس از هدایتش، فرمودند: هیچ چیز از خدا پنهان نیست(لن تخفی علی الله خافیه) .  

۲. هدایت نابینایان معنوی  

ابوبصیر نقل می‌کند که مردم در مسجد، امام(ع) را نمی‌دیدند، ولی ابوهارون نابینا با اشاره به نور وجود امام فریاد زد: و اینجاست!. این نشان‌دهنده آن است که راهنمای حقیقی با قلب شناخته می‌شود، نه چشم ظاهری .  

۳. تأکید بر عقل به عنوان راهنما 

امام(ع) در حدیثی، عقل را نخستین مخلوق الهی از نور خود خدا معرفی می‌کنند و می‌فرمایند: خدا در قیامت به اندازه عقل داده‌شده به بندگان، در حسابشان دقیق می‌شود.  

این عقل، تنها با تبعیت از امام معصوم شکوفا می‌شود.

راهکارهای یافتن “دلیل” آسمانی  

۱. طلب علم از منبع وحی

امام(ع) می‌فرمایند:دانش بیاموزید که آموختنش حسنه و جستنش عبادت است. 

این علم، تنها با ارتباط با امام(ع) که باقرالعلوم است، به دست می‌آید.  

۲. تقوا به عنوان نور راهنما

خداوند با تقوا، بنده را از آنچه عقلش به آن نمی‌رسد حفظ می‌کند. تقوا، قلب را برای پذیرش راهنمایی امام(ع) آماده می‌کند.  

۳. مداومت بر اعمال خیر

 هیچ چیز نزد خدا محبوب‌تر از عملی نیست که بر آن مداومت شود. این مداومت، انسان را در مسیر اهل بیت(ع) ثابت‌قدم می‌کند.

هشدار امام(ع): خطر گم‌کردن راهنما

در حکایتی، مردی با اصرار از امام(ع) درخواست آموختن اسم اعظم الهی را کرد. وقتی امام(ع) اثری از آن را نشان دادند، آن مرد تاب نیاورد و منصرف شد . این نشان می‌دهد آمادگی روحی برای پیروی از راهنما شرط اصلی است، وگرنه انسان در تاریکی‌های راه آسمانی گم می‌شود.

دوراندیشی نسبت به پیامدها و تبعات اجتماعیِ سخن و کنش‌ها اجتماعی 

 امام باقر(ع):

🔺شخصی روز قيامت محشور میشود و با اينكه در دنيا دستش به خونى آلوده نشده و خونى را نريخته اما به اندازه يك حجامت يا بيشتر به او خون میدهند و میگویند: اين سهم تو از خون فلان شخص است.

(…فَيُقَالُ لَهُ: هَذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِ فُلاَنٍ)

🔺آن شخص به خداوند میگوید: پروردگارا تو خود ميدانى تا وقتی زنده بودم و تو جان مرا گرفتی، هیچ خونی را نریخته بودم. پس حالا این خون چگونه بر عهده من آمده است؟

(فَيَقُولُ: يَا رَبِّ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّكَ قَبَضْتَنِي وَ مَا سَفَكْتُ دَماً)

🔺خداوند در پاسخ به او میفرمايد: 

بله، تو خون کسی را شخصا نریخته ای اما خاطرت هست حرفی را درباره فلان شخص شنیدی و بعد همان را علیه او بازگو کردی؟ اثر اجتماعی این حرف تو آن بود که زبان به زبان گشت تا به گوش فلان پادشاه ظالم رسید و به خاطر همان گزارش تو، او را کشتند لذا این خون، سهم تو در کشته شدن اوست.

(فَيَقُولُ: بَلَى، سَمِعْتَ مِنْ فُلاَنٍ رِوَايَةَ كَذَا وَ كَذَا فَرَوَيْتَهَا عَلَيْهِ فَنُقِلَتْ حَتَّى صَارَتْ إِلَى فُلاَنٍ اَلْجَبَّارِ فَقَتَلَهُ عَلَيْهَا وَ هَذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِهِ)

📚 کافی ج۲، ص۳۷۰.

این مسئله، امروزه مصادیق متعددی دارد، مثلا: 

تحلیل‌های_سطحی، برچسب‌زنی‌ های شتاب‌زده، ایجاد تنش‌های قومی، مذهبی یا سیاسی بواسطه یک حرف یا کنش، فوروارد و بازنشر اطلاعات، بدون راستی آزمایی و صرفا از این جهت که مطابق میل و سلیقه ماست و….

مسئولیت اخلاقی همه اینها برعهده ماست و نمیشود گفت که من صرفا یک حرفی زدم یا یک بازنشر یا فوروارد کردم، بلکه همین یک کار کوچک تو، زنجیره آن اتفاقات را تکمیل کرد و نتیجه آن، ترور شخصیتی یا فیزیکی یا… بوده است.

^{موعظه‌ای برای طلب اطاعت الهی و اجتناب از هواپرستی}

ابلیس به خدای متعال میگه من رو از سجده بر آدم معاف کن، بجاش هرچقدر بخواهی من تو را عبادت میکنم.

^{ابلیس میخواست از بین خوبی‌ها، اونی رو که خودش دوست داشت انجام بده، نه اونی که خدا میخواست.} 

 ^{این همون آسیب جدی ما بچه مذهبی هاست.}

^{خیلی وقت ها دوست داریم آدم خوبی باشیم، اما اونجوری که خودمون دوست داریم، نه اونجوری که خدا از ما خواسته.}

^{لذا «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ» میشیم، دقیقا عین کاری که ابلیس کرد.}

^{در واقع اون چیزی که ما رو فرماندهی میکنه، هوای نفس مون هست، نه  خواست الهی.}

^{خدا با این طراحیش میخواد ما رو رشد بده و ضعف هامون را از بین ببره اما وقتی ملاک شد دوست داشتنی های خودمون، دیگه این اتفاق نمی افته و دقیقا میشه نقطه افول ما.}

 ^{خیلی وقت ها ما به دنبال دینداری بدون دردوسر هستیم، آهسته برو و آهسته بیا که کسی شاخت نزنه.}

^{خدا میخواد توی این موقعیت، فلان کار رو انجام بدی اما چون برای ما سخته، این خواسته الهی رو ندید میگیریم و از بین خوبی ها یکی دیگه رو انتخاب میکنیم}

^{در اینجا اصلا حرفی از انتخاب گناه نیست، ما نمیخوایم به دنبال کار گناه برویم بلکه فقط براساس موقعیت تصمیم نگرفتیم و از بین خوبی ها، اون چیزی که راحت تر بوده و بیشتر دوست داشتیم رو انتخاب کردیم.}

 ^{مثل ابلیس. او هم نمی‌خواست به جای سجده بر آدم، به سمت بی‌دینی و عرق فروشی و دزدی و… برود.}

^{تمام حرف ابلیس این بود که: «خدایا! اجازه بده من خودم از بین خوبی ها انتخاب کنم، من دلم می‌خواد فلان خوبی رو انتخاب کنم، تو هم گیر نده»همین مشکل بود که باعث شد #کفر ابلیس بالا بزند.} 

 ^{همه ما در معرض چنین آسیبی هستیم.}

^{این آسیب که خودمان میخواهیم خوبی‌ها را انتخاب کنیم، نه آنچیزی که خداوند خواسته و بر ما تکلیف کرده.}

^{نتیجه اش هم میشود اینکه فکر میکنیم آدم خوبی شده‌ ایم، درحالی که هواپرستی تمام وجودمان را گرفته و اساسا چیزی از خوبی برایمان باقی نمانده چون خواسته الهی را زمین گذاشته ایم.}

 حالا دوست داشتنی ابلیس، مقام، تکبرش و جایگاهش نسبت به انسان بود

^{اما ممکن است دوست داشتنی های ما، از جنس ثروت، مقام، لذت_شهوانی، زن و فرزند و… باشد.}

آنگونه باش که خدا خواهد، نه آنگونه که دلت!

🔺 در این حدیث_قدسی که اول بار تفسیر_قمی آن را نقل کرده اینگونه آمده که خداوند وقتی آدم را خلق کرد و از روح خود در آن دمید، به فرشته ها فرمود برآن سجده کنید.

🔺 فرشته ها همه سجده کردند الا ابلیس.

اینجا بود که حسد ابلیس خود را بروز داد و خطاب به خداوند گفت: 

من را از آتش خلق کردی اما آدم را از #گل، پس من #برتر از او هستم، پس به او سجده نمیکنم.

🔺 امام_صادق(ع) که راوی این حدیث است در ادامه فرمودند: 

اولین کسی که قیاس کرد، ابلیس بود و #تکبر ورزید و نافرمانی خدا کرد 

و این استکبار، اولین گناهی بود که خداوند به آن عصیان شد.

(أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِيسُ وَ اسْتَكْبَرَ وَ الِاسْتِكْبَارُ هُوَ أَوَّلُ مَعْصِيَةٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهَا)

🔺 ابلیس گفت: خدایا اگر مرا از این سجده بر آدم معاف کن، 

تو را چنان عبادتی بکنم که هیچ فرشته مقرب و پیامبر مرسلی نکرده باشد.

(ُيَا رَبِّ أَعْفِنِي مِنَ السُّجُودِ لِآدَمَ وَ أَنَا أَعْبُدُكَ عِبَادَةً لَمْ يَعْبُدْكَهَا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَل‏)

🔺 خداوند فرمود: مرا به عبادت تو هیچ نیازی نیست، من میخواهم تو مرا عبادت کنی، آنگونه که من میخواهم، نه آنچنان که خودت دوست داری.

(لَا حَاجَةَ لِي إِلَى عِبَادَتِكَ إِنَّمَا أُرِيدُ أَنْ أُعْبَدَ مِنْ حَيْثُ أُرِيدُ لَا مِنْ حَيْثُ تُرِيد)

ابلیس اما باز هم بر آدم سجده نکرد.

درود بر شکافنده دانش، پیشوای هدایت و رهبر اهل تقوا

 ✧ اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدِبْنِ عَلِيٍّ باقِرِ الْعِلْمِ، وَ إِمامِ الْهُدىٰ، وَقائِدِ أَهْلِ التَّقْوىٰ، وَالْمُنْتَجَبِ مِنْ عِبادِكَ.

 اللّٰهُمَّ وَكَما جَعَلْتَهُ عَلَماً لِعِبادِكَ، وَمَناراً لِبِلادِكَ، وَمُسْتَوْدَعاً لِحِكْمَتِكَ، وَمُتَرْجِماً لِوَحْيِكَ، وَأَمَرْتَ بِطاعَتِهِ، وَحَذَّرْتَ مِنْ مَعْصِيَتِهِ، 

 فَصَلِّ عَلَيْهِ يَا رَبِّ أَفْضَلَ مَا صَلَّيْتَ عَلَىٰ أَحَدٍ مِنْ ذُرِّيَّةِ أَنْبِيائِكَ وَأَصْفِيائِكَ وَرُسُلِكَ وَأُمَنائِكَ يَا رَبَّ الْعالَمِينَ.

 #امام_باقر_علیه_السلام:

  ✧ سه چيز، از كرامت‌هاى دنيا و آخرت است: 

  آن كس را كه به توستم كرده ببخشايى، 

  به آن كه از تو گسسته بپيوندى، 

  و چون بر تو جهالتى رود ، بردبارى كنى.

  ثَلاثَةٌ مِن مَكارِمِ الدُّنيا وَالآخِرَةِ : أن تَعفُوَ عَمَّن ظَلَمَكَ ، وتَصِلَ مَن قَطَعَكَ ، وتَحَّلَمَ إذا جُهِلَ عَلَيكَ؛

   گزيده تحف العقولص۴۶