پردهبرداری از یک راز قدسی؛ چرا امام عصر (عج) در میان ماست اما «دیده نمیشود»؟
این دو روایت که مکمل یکدیگرند، تصویری شفاف و در عین حال اسرارآمیز از «کیفیت غیبت» امام مهدی (عج) ارائه میدهند:
روایت اول (از امام صادق ع): «يَفقِدُ النّاسُ إمامَهُم، يَشهَدُ المَوسِمَ فَيَراهُم ولا يَرَونَهُ»
(مردم امامشان را گم میکنند [نمییابند]؛ او در موسم حج حاضر میشود و مردم را میبیند اما آنان او را نمیبینند.)
روایت دوم (از نایب دوم): «صاحب اين امر، هر ساله در موسم حج حضور مىيابد و مردم را مىبيند و مىشناسد و مردم نيز او را مىبينند؛ امّا نمىشناسند.»
۱. غیبت، به معنای ناپدید شدن فیزیکی نیست!
بسیاری از مردم تصور میکنند «غیبت امام زمان (عج)» یعنی ایشان در بُعدی دیگر یا مکانی نامعلوم زندگی میکنند و کسی ایشان را نمیبیند. اما این روایات با صراحت این تصور را اصلاح میکنند:
· امام حضور فیزیکی دارد: «يشهد الموسم» یعنی شخصاً در مراسم عظیم حج شرکت میکند.
· مردم او را میبینند: «يراهم» (آنها را میبیند) و در روایت دوم تصریح شده «مردم نیز او را میبینند».
· مشکل، «ناشناختگی» است نه «نامرئی بودن»: عبارت «لا يرونه» در کلام امام صادق (ع) به معنای «نمیشناسندش» است، نه اینکه از نظر فیزیکی نامرئی است. روایت نایب خاص (عمری) این ابهام را کاملاً برطرف میکند: «يرونه و لا يعرفونه» (او را میبینند ولی نمیشناسند).
۲. «موسم حج»؛ قلب تپنده جهان اسلام
اینکه امام (ع) هر سال در حج حاضر میشود، دلایل عمیقی دارد:
· حج، نماد وحدت امت: امام به عنوان «نظامبخش مسلمین»، در بزرگترین گردهمایی سالانه حاضر میشود تا بر احوال امت نظارت کند.
· امداد مستمر: او با حضور ناشناس خود، فیض الهی را در آن سرزمین مقدس جاری میکند. چنانکه در روایات آمده، حج بدون امام قائم برپا نمیشود و اگر امام نباشد، زمین اهلش را فرو میبرد.
· آزمون بزرگ بصیرت: بزرگترین آزمون شیعیان این است که امام خود را در میان خیل عظیم حجاج ببینند اما نشناسند! این ناشناختگی، نتیجه گناهان، دنیازدگی و فقدانِ آمادگی روحی مردم است.
۳. تشبیه به یوسف پیامبر (ع)؛ الگوی قرآنی غیبت
قرآن کریم داستان یوسف (ع) را بهترین الگو برای فهم غیبت امام عصر (عج) قرار داده است. برادران یوسف، سالها او را «دیدند» اما «نشناختند»! با اینکه یوسف عزیز مصر بود و مستقیماً با او سخن میگفتند. امام صادق (ع) خود میفرمایند: «صاحب این امر، سنّتی از یوسف دارد؛ شیعیانش او را میبینند اما نمیشناسند». این یعنی:
· حجاب «شناخت» فقط با تقوا و بصیرت کنار میرود.
· عصر غیبت، عصر «امتحانِ چشم بستن بر ظاهر و گشودنِ چشم دل» است.
۴. وظیفه ما در قبال «امام حاضرِ ناشناخته»
این دو روایت، تکلیف امروز ما را سنگینتر میکند:
1. طلب دائمی معرفت: دعای معروف «اللهم عرّفنی نفسک…» فقط برای آخرالزمان نیست، بلکه تمرینی است برای آنکه چشم بصیرت پیدا کنیم.
2. مراقبت از رفتار: اگر امام میبیند و میشناسد، پس هر عمل ما در محضر اوست. این باور، قویترین بازدارنده از گناه است.
3. ناامید نشدن از دیدار: ممکن است ما نیز مانند بسیاری از اولیاء خدا، سالها در کنف حمایت و عنایت او بودهایم اما او را نشناخته باشیم.
امام زمان (عج) زنده، حاضر و ناظر بر اعمال ماست. او نه یک اسطوره دور از دسترس، که پدری مهربان است که هر ساله در کنار ما طواف میکند. مشکل ما، «ندیدن» نیست، «نشناختن» است. بیایید با پالایش روح خود از گناه و کدورتهای دل، خود را لایق «معرفت» واقعی او کنیم، پیش از آنکه در ازدحام حج یا شلوغی زندگی، بیهیچ شناختی از کنارش عبور کنیم…
📚 منبع اصلی:
· الکافی، شیخ کلینی (ره)، ج ۱، ص ۳۳۷، حدیث ۶.
· كتاب من لا يحضره الفقيه، شیخ صدوق (ره)، ج ۲، ص ۵۲۰.