فرهنگی

تکلیف در سخت‌ترین شرایط؛ درسهایی از جنگ تبوک و تفسیر آیهٔ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا

💠 اگر «نمیتوانستیم»، خدا بر ما «تکلیف» نمیکرد…

🔸«دفاع در مقابل دشمن»، هرچه سختی هم داشته باشد، باز «تکلیف» ساقط نمیشود

🔻«بار سنگين جهاد فى‌سبيل‌الله، و دشوارى‌هاى آن، موجب اسقاط تكليف نميشود و آن معنا نيز كه براى آيه‌ى «لاٰ يُكَلِّفُ اَللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا» گمان كرده‌اند، درست نيست. 

🔻بيانِ «لاٰ يُكَلِّفُ اَللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا» اين است كه در «مجاهده‌ى فى‌سبيل‌الله»، هرقدر كه مشكلات زياد باشد، #تكليف_ساقط_نميشود؛ 

چه‌اينكه ديديم كه در #جنگ_تبوك نيز مشكلات سربازان اسلام بسيار بود؛ 

🔻مشكلاتى چون: 

1. خستگى بازگشتِ از جنگِ طائف 

2. دور ماندن از زن و بچّه و خانه 

3. گرماى سوزان هوا و دل كندن از سايه‌هاى دلنشين درختان پاييز 

4. رسيدن وقت چيدن ميوه‌ها كه تنها درآمد آنها بود 

5. دورى راه و پياده‌روى در هواى گرم براى مواجهه با دشمن 

6. آن هم دشمنی نيرومند و خطرناك چون روم، كه اوّل‌قدرت آن روز بود و از ايران نيز قدرتمندتر بود. 

🔻اينها همه مشكلات و مشقّاتى بود كه در سر راه اعزام به جنگ تبوك خود را نشان ميداد و آنها حق داشتند به پيامبر(ص) بگويند ما نميرويم؛ 

ولى با اين‌همه وقتى يك عدّه كوتاهى كردند، خطاب شديد آمد كه اگر نرفتيد عذاب اليم سرنوشت شما است. 

🔻اين آيه نشان ميدهد بايد با مشكلات مبارزه كرد؛ زيرا مشكلات هرچه باشد #به‌قدر_وسع است؛ يعنى ميتوان تكليف را انجام داد. 

اگر نميتوانستى خدا بر تو تكليف نميكرد، پس ميتوانى. اينجا #قدرت_انسان را بايد وسعت داد. 

🔻خيلى مواقع اتّفاق مى‌افتد كه انسان نميتواند بارى را بردارد، ولى وقتى كارش گير ميكند و كسى نيست كه كمك كند، ميرَود زير بار، تلاش ميكند، بار را برميدارد و كار را انجام ميدهد، و به فرمايش حضرت على(ع): «اَتَزعَمُ اَنّكَ جِرمٌ صَغِيرٌ وَ فِيكَ انطَوَى العَالَمُ الاَكبَرُ» و خداوند دانا است كه آنچه امر فرموده «ما لايطاق» نيست، بلكه انجام‌شدنى است.» 

📚 رهبر شهید، تفسیر سوره‌ برائت، ص۲۰۳. (بیانات در سال ۱۳۵۱)

💠 خلاصه تفسیر رهبر شهید درباره آیه شریفه «لاٰ يُكَلِّفُ اَللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا»

⬅️ تفسیر مشهور:

▫️آیه‌ در مقام #تحدید_تکلیف تفسیر میشود؛ یعنی خدا بیش از توان انسان از او چیزی نمی‌خواهد، پس هرجا انسان واقعاً توان نداشته باشد، تکلیف از او برداشته می‌شود.

▫️با این نگاه، علی‌القاعده #قیام_سیدالشهدا(ع) یا #نهضت_امام‌خمینی را اگر در موقف خودشان تحلیل کنیم، کارهایی به ظاهر نشدنی بودند لذا چون خداوند به ورای توان تکلیف نمیکند، بنابراین، حکم قیام برداشته میشود.

⬅️ تفسیر رهبر شهید:

برداشت مشهور را انکار نمی‌کنند، اما معتقدند عمق و روح اصلی آیه چیز دیگری است. به باور ایشان، این آیه بیش از آنکه «محدودکننده تکلیف» باشد، اثبات‌کننده «#وسعت_توان_انسان» است.

▫️در برداشت رایج، حرکت از «وسع» به «تکلیف» است، یعنی چون توان محدود است، پس تکلیف نیز محدود میشود.

▫️اما در برداشت رهبر شهید، حرکت برعکس است: از «تکلیف» به «وسع». یعنی چون خدا تکلیف کرده است، این خودش بزرگترین دلیل است که این کار در وسع و توان انسان قرار دارد؛ هرچند در آغاز، دشوار یا حتی ناممکن به نظر برسد.

چون خدا هرگز به امر محال یا خارج از توان انسان فرمان نمی‌دهد.

▫️بنابراین، آیه در نگاه ایشان بیش از آنکه مجوز «#ترک_تکلیف» به بهانه «ناتوانی» باشد، ابطال‌کننده بسیاری از ادعاهای ناتوانی است.

‼️حالا خودتان این مسئله را به سال 51 ببرید که ایشان چگونه با این تفسیر راقی، مبارزه علیه رژیم طاغوت را تئوری پردازی میکردند و اگر امروز به این اقتدار رسیده‌ایم، نتیجه همان نگاه‌های الهی بوده است.

امروز نیز در تقابل با رژیم صهیونی امریکایی همان مسئله وجود دارد، تطبیقش با خودتان..

💠 فرار از سختی و فتنه‌ها، یعنی آغاز فتنه‌ای بزرگ‌تر

⬅️ «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: ائْذَنْ لِي وَ لَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ» (التوبة: 49)

🔺برخی به خاطر سختی‌ها و ناملایمات جنگ، به پیامبر(ص) می‌گفتند:

به ما اجازه بده که به جنگ نیاییم، و ما را با این کار به دردسر و گرفتاری نیانداز.

🔺آنها گمان می‌کردند که با کنار کشیدن از #میدان_امتحان_الهی، خود را از ابتلا و سختی‌ها نجات می‌دهند.

🔺حال آنکه حقیقت برعکس بود:

همین کناره‌گیری‌شان، عین سقوط در فتنه بود. آنها با همین کناره‌گیری و شانه خالی کردن از #مسؤولیت، خود را در گرداب فتنه‌ای بزرگ‌تر انداختند.

🔺حقیقت آن بود که آنها از ترس فتنه و گرفتاری، به قلب فتنه سقوط کردند.

🔺شاید ماجرای #تله_تنش که برخی از آن دم میزدند مصداق همین قاعده باشد، آنها که به بهانه نیافتادن در تله تنش به دنبال تنش‌زدایی بودند، با همین سیاست، کشور را گرفتار فتنه‌ای بس عظیم‌تر کردند.

🔺و این حقیقتی دائمی است:

فرار از #امتحانات_الهی، خود گرفتار آمدن در امتحانی سخت‌تر است. کسی که به بهانه‌ی آرامش و آسایش از میدان تکلیف فرار می‌کند، در واقع در آتشی بزرگ‌تر قدم نهاده است.

🔺گاهی عده‌ای، از ترس فشار دشمن یا هزینه‌های ایستادگی، پیشنهاد #عقب‌نشینی داده و می‌گویند: «برای خودمان دردسر درست نکنیم؛ هزینه‌ ندهیم؛ کوتاه بیاییم تا آرام شویم.»

🔺اما حقیقت آن است که چنین عقب‌نشینی‌هایی، نه‌تنها بحران را رفع نمی‌کند، بلکه کشور را وارد فتنه‌ای بزرگ‌تر می‌کند: دشمن گستاخ‌تر می‌شود، مطالباتش بیشتر می‌گردد، و جامعه با مشکلاتی عمیق‌تر روبه‌رو می‌شود.

🔺این را با عمق جان باور کنیم:

اگر به بهانه‌های مختلف، از فتنه و سختی‌ها، خود را کنار کشیده یا تسلیم شویم، به قلب فتنه سقوط خواهیم کرد.

چرا که گریز از مسئولیت‌های سخت، راه را به سوی مسئولیت‌های بسیار سنگین‌تر و پرهزینه‌تر می‌گشاید.

🔺اگر جامعه‌ای از ایستادگی و مقاومت دست بکشد، دیر یا زود گرفتار فتنه‌ای بزرگتر خواهد شد که نه تنها برای آنها آسایش به بار نخواهد آورد، بلکه اصل موجودیت و عزتشان را نیز تهدید خواهد کرد.

از سخنان امام علی (ع) است که پس از آشوب و نافرمانی یارانش در ماجرای حکمیت فرمود:

«ای مردم! پیوسته کار من با شما آنگونه بود که دوست میداشتم، تا اینکه جنگ، شما را فرسوده و ناتوان ساخت. به خدا سوگند، جنگ از شما (عدهای را) گرفت و (عدهای را) باقی گذاشت، اما برای دشمنتان فرسایندهتر و کوبندهتر بود. من دیروز امیر و فرمانده بودم، ولی امروز فرمانبر و مأمور شدهام. دیروز بازدارنده (از گناه و نافرمانی) بودم، اما امروز بازداشته شده (از فرمان دادن) هستم. شما ماندن (در دنیا و زندگی) را دوست دارید و من نمیتوانم شما را بر آنچه خوش ندارید، وادار سازم.»

—

شرح و تحلیل خطبه

این خطبه، تصویری گویا از مظلومیت امام علی (ع) و اوج بحران مدیریتی ناشی از سستی و دنیازدگی یارانش در مقطع سرنوشتساز «حکمیت» در جنگ صفین است.

۱. شأن نزول و بستر تاریخی

این سخن در آخرین مراحل جنگ صفین و پس از نیرنگ معاویه و عمرو عاص برای بر نیزه کردن قرآنها بیان شد. لشکریان امام در آستانه فتحی بزرگ بودند، اما این صحنه، سپاه عراق را به چند دسته تقسیم کرد:

· فریبخوردگان سادهدل که این حرکت را نشانه ایمان دشمن دانستند.

· عافیتطلبان خسته از جنگ که به دنبال بهانهای برای پایان نبرد بودند.

· منافقان و مخالفان داخلی (به سرکردگی امثال اشعث بن قیس) که فرصت را برای تضعیف امام و بازگشت به وضع پیشین غنیمت شمردند.

این اکثریت ناهمگون، با تهدید و فشار شدید، امام را به پذیرش حکمیت و فراخواندن مالک اشتر از میدان نبرد وادار کردند. امام که بر اساس منطق قرآن و سنت پیامبر (ص)، جنگ با شورشیان (قاسطین) را تا نابودی کامل فتنه و بازگشت آنها به مسیر حق واجب میدانست، با این صحنهگردانی وادار به پذیرش آتشبس شد.

۲. تحلیل فرازهای خطبه

· «إِنَّهُ لَمْ يَزَلْ أَمْرِي مَعَكُمْ عَلَى مَا أُحِبُّ حَتَّى نَهِكَتْكُمُ الْحَرْبُ»

  (کار من با شما آنگونه بود که دوست میداشتم، تا اینکه جنگ شما را فرسوده کرد):

  امام اشاره میکند که تا پیش از این، انسجام و فرمانبرداری نسبی در سپاه وجود داشت و مدیریت ایشان جاری بود. اما فرسودگی ناشی از طولانی شدن جنگ، ایمان و عزم بسیاری را سست کرد و آنان را پذیرای فریب دشمن و القائات منافقان داخلی نمود. این فرسودگی بود که زمینهساز بحران بزرگ حکمیت شد.

· «وَ قَدْ وَ اللَّهِ أَخَذَتْ مِنْكُمْ وَ تَرَكَتْ وَ هِيَ لِعَدُوِّكُمْ أَنْهَكُ»

  (جنگ از شما گرفت و باقی گذاشت و برای دشمنتان کوبندهتر بود):

  این جمله پاسخی دندانشکن به کسانی است که تلفات و خستگی جنگ را بهانه توقف آن کرده بودند. امام تأکید میکند که اگرچه شما خسته و متحمل تلفات شدهاید، اما وضعیت دشمن شامی بهمراتب بدتر و آنها در آستانه فروپاشی کامل هستند. اینجا همان نقطهای است که توقف، خیانتی بزرگ به خون شهیدان و فرصتی طلایی برای بازیابی دشمن بود.

· «لَقَدْ كُنْتُ أَمْسِ أَمِيراً فَأَصْبَحْتُ الْيَوْمَ مَأْمُوراً…»

  (من دیروز امیر بودم، امروز مأمور…):

  قلب خطبه و اوج مظلومیت امام در این کلام هویداست. رهبری که اطاعتش واجب و تصمیمش فصلالخطاب بود، اکنون توسط جمعیتی ناآگاه و دنیاطلب و منافق عملاً خلع ید شده است. او دیگر نمیتواند دستور به ادامه جنگ دهد، بلکه باید از خواستۀ اکثریت فرسوده و فریبخورده تبعیت کند که همان توقف ننگین جنگ است. این «واژگونی جایگاه»، نتیجۀ مستقیم سستی و جهالت یاران است.

· «وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ وَ لَيْسَ لِي أَنْ أَحْمِلَكُمْ عَلَى مَا تَكْرَهُونَ»

  (شما ماندن را دوست دارید و من نمیتوانم شما را بر آنچه خوش ندارید وادارم):

  امام ریشۀ این فاجعه را «حب بقا» و دنیاطلبی یاران معرفی میکند. ترس از مرگ و عشق به زندگی راحت، آنها را به آغوش فریب «قرآنهای سرنیزه» انداخت. تکلیف الهی امام، جهاد تا پیروزی کامل بود، اما وقتی یاران، خود نخواهند و حتی امام را تهدید به قتل کنند (همانگونه که عثمان را کشتند)، الزام و اکراه آنان نهتنها ممکن نیست، بلکه نتیجهای جز شکست و نفاق عمیقتر ندارد.

۳. پیامهای محوری خطبه

· آسیبشناسی شکست از درون: این خطبه نشان میدهد بزرگترین خطر برای یک جبهه حق، نه قدرت دشمن بیرونی، بلکه سستی، دنیازدگی و جهالت یاران داخلی است که فرماندهی را زمینگیر و دشمن را پیروز میکند.

· مظلومیت رهبر حق: امام با آن همه فضایل و برخورداری از یقین به مسیر صحیح، به خاطر همراهان ناآگاه و نافرمانش، وادار به پذیرش شکستی تلخ شد که آثارش دههها جهان اسلام را گرفتار کرد.

· مصلحتسنجی در عین حقانیت: تصمیم نهایی امام، علیرغم میل باطنی و علم به خیانتآمیز بودن جریان، یک مصلحتسنجی تلخ برای حفظ باقیماندۀ جبهه حق و جلوگیری از جنگ داخلی تمامعیار در کوفه بود. او با این سخن، ضمن تبرئۀ خود، انگشت اتهام را به سوی یاران خطاکار نشانه میرود و برای تاریخ ثبت میکند که شکست مقطعی، نتیجۀ بیعتشکنی و نافرمانی خود مردم بوده است، نه اشتباه رهبر.

خطبه ۱۶۶ که در بعضی چاپ‌ها با نام «علل الانتصار والانحطاط الشعوب»، یعنی علل پیروزی و شکست ملت‌ها و در بعضی دیگر با عنوان «الناس آخرالزمان»، یعنی مردم آخرالزمان نام‌گذاری شده، آمده است: «… أَيُّهَا النَّاسُ، لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ، وَلَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِينِ الْبَاطِلِ، لَمْ يَطْمَعْ فِيكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثْلَكُمْ، وَلَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِيَ عَلَيْكُمْ؛ ای مردم (به‌طور خاص، مردم زمان امیرالمؤمنین(ع) یا مردم آخرالزمان)، اگر دست از یاری حق برنمی‌داشتید و در تضعیف و خوار‌کردن باطل سستی نمی‌کردید، هرگز کسانی که در پایه و مرتبه شما نیستند، در نابودی شما طمع نمی‌ورزیدند و هیچ قدرتمندی بر شما پیروز نمی‌شد.» 

سپس فرمود: «وَلَكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِي إِسْرَائِيلَ؛ اما همانند بنی‌اسرائیل در حیرت و سرگردانی قرار گرفتید» و اگر قوم بنی‌اسرائیل ۴٠ سال در بیابان «تیه» سرگردان ماندند، شما چندین برابر، شاید بیش از هزاران سال، تا ظهور قائم آل‌ محمد(ص)، سرگردان می‌مانید.

در ادامه فرمود: «وَلَعَمْرِي، لَيُضَاعَفَنَّ لَكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافًا بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، وَقَطَعْتُمُ الْأَدْنَى، وَوَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ؛ به جانم سوگند! سرگردانی و «تیه» شما پس از من، بیشتر و چندین برابر خواهد شد، زیرا به حق پشت کردید و آن را به کناری افکندید، از نزدیک‌ترین فرد به پیامبر(ص) که من هستم، بریدید و به بیگانگان و دورترین فرد به او که معاویه است، نزدیک شدید و به او پیوستید.» 

سپس هشدار داد: «وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِيَ لَكُمْ، سَلَكَ بِكُمْ مَنْهَاجَ الرَّسُولِ، وَكُفِيتُمْ مَئُونَةَ الِاعْتِسَافِ، وَنَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الْأَعْنَاقِ؛ بدانید که اگر از امام و پیشوای حقیقی خود پیروی می‌کردید، شما را به همان راه رسول خدا(ص) هدایت می‌کرد و از رنج و اندوه بیراهه رفتن در امان می‌ماندید و بار سنگین مشکلات را از دوش شما برمی‌داشت، ولی افسوس که سخن مرا نشنیدید، از مسیر حق منحرف و مرتکب گناهان بسیار شدید.» 

ترجمه‌ای که از این عبارات بیان شد، ترکیبی از چند ترجمه و شرح مشهور نهج‌البلاغه است تا زوایای آشکار و پنهان کلمات امام(ع) بهتر روشن شود