داستان «تیه»؛ ۴۰ سال سرگردانی بنیاسرائیل در بیابان به روایت قرآن
ماجرای «تیه» مربوط به قوم یهود عنود است؛ همان حیرانی و سرگردانی آنان در بیابان که ضربالمثل حیرانی شده و در قرآن کریم نیز در چند جا به آن تصریح یا اشاره شده است.
«تیه» به معنای گمراهی و سرگردانی و نیز بیابان بیآب و علف و غیرقابل زندگی است. قوم یهود به مدت ۴٠ سال، معادل عمر یک انسان بالغ عاقل، به کیفر مخالفت با پیامبر اولوالعزم الهی، حضرت موسی کلیمالله (علی نبینا وآله وعلیهالسلام) و گناه بزرگ گوسالهپرستی در مدت میقات موسوی، در این بیابان سرگردان شدند.
این بیابان بخشی از صحرای سینا بود که به «بیابان بنیاسرائیل» نیز شهرت دارد. در فصل چهارم تورات از «سفر اعداد» نیز به این داستان اشاره شده است. قرآن کریم در آیه ۲۶ سوره مائده میفرماید: «قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ؛ (پس از حرکت قوم بنیاسرائیل همراه حضرت موسی و هارون(ع) از مصر به سمت کنعان و بیتالمقدس) خداوند به موسی(ع) فرمود: این سرزمین مقدس به کیفر نافرمانی و تخلفشان، تا ۴۰ سال بر آنان حرام شد و از مواهب آن محروم ماندند و در این مدت در سرزمین سینا سرگردان خواهند بود، اما تو بر این قوم نافرمان و لجوج غمگین نباش.»
شرح ماجرا در آیه ۲۰ همین سوره آغاز میشود: «وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَ جَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ؛ و هنگامی که موسی به قومش گفت: ای قوم من! نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آنگاه که در میان شما پیامبرانی قرار داد و شما را حاکمان و فرمانروایان ساخت و به شما نعمتهای ویژهای داد که به هیچیک از جهانیان نداد.»
«يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ؛ ای قوم من! به سرزمین مقدسی که خدا برایتان مقرر فرموده است، درآیید و به گناه، عصیان، سرپیچی از فرمانها و احکام حق بازنگردید که زیانکار میشوید.» (المائدة/ ۲۱)
«قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ؛ گفتند: ای موسی! مسلماً در آنجا مردمی زورگو و ستمگر قرار دارند و ما هرگز وارد آنجا نمیشویم تا آنان از آنجا بیرون روند، پس اگر از آنجا بیرون روند، البته ما وارد خواهیم شد.» (المائدة/ ۲۲)
«قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ؛ دو مرد از کسانی که از خدا میترسیدند و خدا به هر دو نعمت معرفت، ایمان و شهامت داده بود، گفتند: از این دروازه به آنان یورش برید، چون به آنجا درآیید، یقیناً پیروزید و اگر مؤمن هستید، بر خدا توکل کنید.» (المائدة/ ۲۳)
«قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ؛ گفتند: ای موسی! تا آنان در آنجایند، ما هرگز وارد آنجا نخواهیم شد، پس تو و پروردگارت بروید با آنان بجنگید که ما تا پایان کار در همینجا نشستهایم.» (المائدة/ ۲۴)
«قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ؛ موسی گفت: پروردگارا! من جز بر خود و برادرم تسلطی ندارم، پس میان ما و این گروه نافرمان و بدکار جدایی انداز.» (المائدة/ ۲۵)
«قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ؛ خدا فرمود: این سرزمین مقدس به کیفر نافرمانی از خواستههای حق، تا ۴٠ سال بر آنان حرام شد، همواره در طول این مدت در زمین سینا سرگردان خواهند بود، پس بر این گروه نافرمان و بدکار غمگین نباش.» (المائدة/ ۲۶)
امام صادق(ع) در تفسیر آیه ۲۶ مائده میفرماید: «ورود به بیتالمقدس برای قوم بنیاسرائیل بعد از دو نسل که از دنیا رفتند، برای فرزندان فرزندان آنان ممکن شد.»
براساس روایات، حضرت هارون(ع) و حضرت موسی(ع) در همین بیابان «تیه» رحلت کردند و بیتالمقدس به دست یوشع بن نون، خواهرزاده یا پسرعموی حضرت موسی(ع) و وصی او فتح شد.
توجه داشته باشید که ماجرای «تیه» بعد از داستان موسی(ع) و فرعون و غرقشدن فرعون در نیل اتفاق افتاده که قرآن در آیات متعددی به آن پرداخته است. برای فهم بهتر اشاره امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۱۶۶ به این ماجرا، لازم است آیات ۵۷ تا ۶۰ سوره بقره، آیات ۱۶۰ و ۱۶۱ سوره اعراف و آیه ۸۰ سوره طه را نیز مرور کنیم.