فرهنگی

ثمره تلاش و پیامد سستی از نگاه امام علی(ع)؛ قانون رشد یا فرسایش انسان

مقدمه

در مکتب شیعه اثنی‌عشری، «عمل» فقط یک رفتار ظاهری نیست، بلکه نیرویی سازنده یا ویرانگر در جان انسان است. امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، که قرآن ناطق و ترازوی حق است، با بیانی کوتاه اما عمیق، یکی از قوانین تغییرناپذیر زندگی فردی و اجتماعی را بیان می‌کند:

یا انسان با عمل، قوی‌تر می‌شود؛ یا با سستی، به سمت ضعف و فرسایش می‌رود. حدّ وسطی وجود ندارد.

متن حدیث

امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«مَن يَعمَلْ يَزدَدْ قُوَّةً ، مَن يُقَصِّرْ في العَمَلِ يَزدَدْ فَترَةً».

ترجمه حدیث

«هر که کار کند، نیرومندتر شود و هر که در کار کوتاهی ورزد، سستی او [در کارها] افزوده شود.»

منبع حدیث

📚 غررالحِکَم، حدیث ۷۹۹۰ و ۷۹۹۱

تفسیر حدیث بر اساس عقاید شیعه اثنی‌عشری

۱. عمل؛ قانون الهیِ افزایش توان

در نگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، «قوت» فقط قدرت جسمی نیست؛ بلکه شامل:

قدرت اراده

قدرت ایمان

قدرت عقل و تصمیم

قدرت مقاومت در برابر گناه

در منطق شیعه، عمل صالح حتی اگر اندک باشد، انسان را در مسیر «شدن» قرار می‌دهد. کسی که اقدام می‌کند، مشمول سنت الهی می‌شود:

«وَالَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهدِیَنَّهُم سُبُلَنا»

یعنی حرکت، خودش سبب نزول هدایت و توان بیشتر است.

۲. سستی؛ آغاز یک چرخه خطرناک

امام علیه‌السلام نمی‌فرمایند «می‌ماند ضعیف»، بلکه می‌فرمایند: «یَزدَدْ فَترَةً»؛ یعنی سستی‌اش زیاد می‌شود.

در منطق علوی، ترک عمل، یک حالت خنثی نیست؛ بلکه یک سراشیبی است.

امروز کار را رها می‌کنی، فردا انگیزه‌ات کم می‌شود، پس‌فردا اراده‌ات، و بعد ایمان و امیدت.

این همان «مرگ تدریجی روح» است که در روایات شیعه، از آن به قساوت قلب یاد شده است.

۳. پیوند حدیث با تربیت فردی و اجتماعی

از نگاه شیعه اثنی‌عشری، این حدیث فقط توصیه اخلاقی فردی نیست؛ بلکه یک قاعده تمدن‌ساز است:

جامعه‌ای که اهل تلاش است، قدرتمند می‌شود

جامعه‌ای که به تنبلی، توجیه و تعویق عادت کند، دچار رکود و انحطاط می‌شود

همان‌گونه که در عاشورا، یاران امام حسین علیه‌السلام با عمل، به اوج قدرت روحی رسیدند، و کوفیان با سستی، به حضیض سقوط کردند.

۴. نسبت این حدیث با توکل

در فرهنگ شیعه، توکل هرگز به معنای رها کردن عمل نیست.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام با این حدیث، مرز توکل و تنبلی را روشن می‌کند:

توکل بدون عمل = توهم ایمان

عمل همراه توکل = قدرت واقعی

جمع‌بندی

این کلام کوتاه امام علی علیه‌السلام، یک قانون همیشگی زندگی است:

یا با عمل، قوی‌تر می‌شوی…

یا با سستی، ضعیف‌تر.

نه ایمان بدون عمل رشد می‌کند،

نه استعداد بدون تلاش شکوفا می‌شود،

و نه جامعه بدون مجاهدت زنده می‌ماند.

دعای وسعت رزق در نگاه شیعه؛ پیوند دعا، توکل و تلاش حلال

در مکتب شیعه، «رزق» تنها به معنای مال و درآمد نیست، بلکه شامل آرامش، برکت، سلامت، آبرو و حتی توفیق بندگی می‌شود. دعا در این منظومه فکری، جایگزین تلاش نیست؛ بلکه روح و جهت‌دهنده آن است. پیامبر اکرم ﷺ با آموزش دعاهایی خاص، ما را به یاد این حقیقت می‌اندازد که گشایش روزی، پیش از آن‌که در دست اسباب ظاهری باشد، در قبضه اراده الهی است؛ اما این اراده، از مسیر حکمت، حلال‌خواری و توکل جاری می‌شود.

پیامبر اکرم ﷺ فرمودند:

هر کسی این دعا را همراه خود داشته باشد یا در دکان یا منزل خود بگذارد، رزق و روزی‌اش وسیع شود ان‌شاءالله:

یا اللهُ یا رَبِّ یا حَیُّ یا قَیّوم

یا ذَالجَلالِ وَالإِکرام

اَسئَلُکَ بِاسمِکَ العَظیمِ الأَعظَم

أَن تَرزُقَنی رِزقاً حَلالاً طَیِّباً

بِرَحمَتِکَ الوَاسِعَه

یا أَرحَمَ الرّاحِمِین.»

ای خدا، ای پروردگار، ای زنده پایدار، ای صاحب جلال و بزرگواری،تو را به نام عظیم و بزرگ‌ترت می‌خوانم

که مرا روزیِ حلال و پاکیزه عطا کنی. به رحمت گسترده‌ات. ای مهربان‌ترین مهربانان.

این دعا با مضمون وسعت رزق از پیامبر اکرم ﷺ نقل شده و در منابع دعایی شیعه، از جمله:

مهج الدعوات و منهج العبادات، سید بن طاووس

و نیز در برخی مجموعه‌های ادعیه مجربه با استناد به نقل نبوی، ذکر شده است.

تفسیر و تحلیل حدیث 

1. توسل به اسم اعظم؛ اوج توحید افعالی

در این دعا، پیامبر ﷺ ما را به «اسم عظیم الأعظم» متوسل می‌کند. در اندیشه شیعه، اسم اعظم صرفاً یک لفظ نیست، بلکه مرتبه‌ای از معرفت توحیدی است که انسان، خدا را «فاعل حقیقی» همه امور بداند. وسعت رزق، جلوه‌ای از توحید افعالی است؛ یعنی باور کنیم که اثرگذاری نهایی تنها از جانب خداست.

2. رزق حلال و طیّب؛ نه هر افزایشی

درخواست «رزقاً حلالاً طیّباً» نشان می‌دهد که از منظر اهل‌بیت علیهم‌السلام، زیاد شدن مال بدون حلال‌بودن و پاکیزگی، نه نعمت بلکه ابتلاست. این دعا، مرز روشنی میان «برکت» و «کثرتِ بی‌برکت» ترسیم می‌کند.

3. همراه داشتن دعا؛ پیوند معنا و زندگی روزمره

توصیه پیامبر ﷺ به همراه داشتن دعا در خانه یا محل کسب، به معنای «جادویی‌کردن دعا» نیست؛ بلکه یادآوری دائمی حضور خدا در اقتصاد زندگی است. در مکتب شیعه، ذکر باید رفتار بسازد؛ یعنی کسی که این دعا را در دکان خود می‌گذارد، باید مراقب حلال‌خواری، انصاف و حق‌الناس هم باشد.

4. رحمت واسعه؛ امید در تنگنای معیشت

پایان دعا با «برحمتک الواسعه» به ما می‌آموزد که حتی در سخت‌ترین شرایط اقتصادی، نباید دچار یأس شد. رحمت الهی در نگاه شیعه، بر غضب او پیشی دارد و این امید، موتور حرکت مؤمن است؛ نه عامل تنبلی.

جمع‌بندی

این حدیث نبوی، از نگاه شیعه اثنی‌عشری، نسخه‌ای جامع برای معیشت مؤمنانه است:

دعا + توکل + تلاش حلال + اخلاق اقتصادی

اگر دعا از زندگی جدا شود، به خرافه می‌لغزد؛ و اگر تلاش از دعا جدا شود، به غرور. این دعا ما را در نقطه تعادل نگه می‌دارد؛ جایی که رزق، هم وسیع است و هم مبارک.

رهبر انقلاب: نیاز امروز جهان، نظام عادلانه اسلامی است. شکست آمریکا با شجاعت جوانان ایران

 رهبر انقلاب اسلامی در پیامی به نشست سالانه اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا:

✏️ نیاز مهم امروز جهان، نظام عادلانه ملّی و بین‌المللی اسلامی است

👈 تهاجم سنگین ارتش آمریکا و زائده‌ی ننگین آن در این منطقه، مغلوب ابتکار و شجاعت و فداکاری جوانان ایران اسلامی شد

🔹️ حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در پیامی به نشست سالانه‌ی اتّحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا با اشاره به شکست تهاجم سنگین ارتش آمریکا و زائده ننگین آن در منطقه، به دلیل ابتکار و شجاعت و فداکاری جوانان ایران اسلامی، تأکید کردند: علّت اصلی آشفتگی زورگویان فاسد و مفسد، نه بحث هسته‌ای، بلکه برافراشته شدن پرچم مقابله با نظم ناعادلانه و تحکّم نظام سلطه در جهان و روی آوردن به نظام عادلانه ملی و بین‌المللی اسلامی از جانب ایران اسلامی است.

🖼 متن پیام رهبر انقلاب اسلامی به این شرح است:

✏️ بسم الله الرّحمن الرّحیم

🌷 جوانان عزیز!

✏️ امسال کشور شما، به برکت ایمان و اتّحاد و اعتماد به نفس، در دنیا اعتبار و وزانتی تازه یافت. تهاجم سنگین ارتش آمریکا و زائده‌ی ننگین آن در این منطقه، مغلوب ابتکار و شجاعت و فداکاری جوانان ایران اسلامی شد. ثابت شد که ملّت ایران با بهره‌گیری از توانائیهای خود، در سایه‌ی ایمان و عمل صالح، و در رویاروئی با مستکبران فاسد و ظالم، میتواند بایستد و دعوت به ارزشهای اسلامی را با صدائی رساتر از همیشه به دنیا برساند.

✏️ اندوه عمیق بخاطر شهادت تعدادی از دانشمندان و سرداران و جمعی از مردم عزیزمان نتوانسته و نخواهد توانست جوانان باهمّت ایرانی را متوقف کند. خانواده‌های آن شهیدان، خود در شمار پیشروان حرکتند.

✏️ سخن از بحث هسته‌ئی و چیزهائی از قبیل آن نیست. سخن از مقابله با نظم ناعادلانه و تحکّم نظام سلطه در جهان کنونی، و روی آوردن به نظام عادلانه‌ی ملّی و بین‌المللی اسلامی است. این است دعویِ بزرگی که ایران اسلامی پرچم آن را برافراشته و زورگویان فاسد و مفسد را برآشفته است.

✏️ شما دانشجویان بویژه در خارج کشور سهمی از این وظیفه‌ی بزرگ بر دوش دارید. دلها را به خدا بسپارید، توانائیهای خود را شناسائی کنید، و انجمن‌ها را به این سمت حرکت دهید.

✏️ خدا با شما و پیروزی کامل در انتظار شما است ان‌شاء‌الله.

✍ سیّدعلی خامنه‌ای

فرزندمان را به «خدا» بسپاریم؛ نه به «امانِ خدا» نقش توکل و تدبیر در نجات فرزندان از فضای مجازی

فرزندمان را به «خدا» بسپاریم نه به «امان خدا»! 

👈برای یک مادر:

رها کردن نوزاد در دل دریا، نگران کننده‌تر است یا

رها کردن کودک و نوجوان، و فرزندتان در فضای مجازی؟!

کدام رنج‌آوره؟!

✅وقتی یوکابد مادر حضرت موسی (ع)، قنداقه دلبندش را داخل صندوقچه گذاشت و به دریا سپرد و نگران شد، خداوند فرمود: لاتخافی و لاتحزنی! إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ.

نگران نباش فرزندت را به تو برمی‌گردانم!

✅مادرانی که فرزندان دلبندتان در فضای مجازی گرفتارند و دست و پا می‌زنید تا نجات‌شان دهید! 

به جای حرص خوردن و دست و پای بی‌جهت، فکر کنید چطور این ایتام آل محمد را با عقلانیت و حکمت و حوصله (نه با تندی و بی‌صبری و نابلدی) نجات دهید 

به مادران مومنه سفارش می‌کنیم هرگز از عنصر دعا و توکل غفلت نکنید!

مخصوصاً در ماه رجب که ماه دعاست

خدای موسی همان خدای فضای مجازی هم هست!

👈توکل و دعا در کنار تدبیر و صبر و عقلانیت، می‌تواند فرزند دلبندتان را از فضای مجازی به آغوش گرم خانواد‌ه‌تان برگرداند.

ثمره صبر و علم؛ داستان شگفت‌انگیز کسائی از فقر تا عزت

کسائی در ایام تحصیل

در کتاب خزاین، صفحه ۴۵۴ آمده است:

منقول است از کسائی که گفته است:

در ایام تحصیل علم، روزگار را به فقر و فاقه می‌گذرانیدم و هر بامداد که صبح صادق می‌دمید، دراعه طلب کرده و پوشیده و به مدرسه می‌شتافتم.

در رهگذر من مرد بقال فضولی بود.

هر روز از من سؤال می‌کرد که:

ای هرزه‌گرد، به کجا می‌روی؟

ترک این شغل بی‌حاصل کن و به کسبی برو که قوت لایموتی از آن پیدا شود.

در این اثنا روزی با من خطاب کرد که:

هنوز وقت آن نشده که این کاغذپاره‌ها را در حفره‌ای بریزی و آب در آن بندی تا سبز شود؟

من از سرزنش او متقاعد نمی‌شدم و به محنت صبر می‌نمودم تا در فنون علم به درجه قصوی رسیدم.

اما از فقر و پریشانی به مرتبه‌ای بودم که قدرت خرید جامه‌ای نداشتم.

همسایه‌ای داشتم که گاه‌گاه مرا می‌رنجانید.

روزی از خانه برآمدم، دیدم بر سر کوچه کوشکی بنا نهاده که راه را تنگ نموده و عبور سواره از آن میسر نبود.

گفتم:

مرا نیز در این راه حق آمد و شد هست، چرا این کوشک را ساختی؟

گفت:

هرگاه هودج تو خواهد از اینجا بگذرد، بفرما این کوشک را خراب کنند.

من به این طعنه‌ها صبر می‌نمودم.

روزی بر در خانه خود ایستاده بودم، ناگاه ملازم امیر بصره آمد و گفت:

امیر را اجابت کن.

گفتم:

او را با من چه رجوع است؟

من با این جامه به مجلس نتوانم آمد.

ملازم رفت و بعد از ساعتی بازگشت.

یک دست جامه قیمتی و هزار مثقال طلا پیش من گذاشت و گفت:

این جامه را بپوش و نزد امیر حاضر شو.

من به موجب فرموده او عمل نمودم.

چون نظر امیر بر من افتاد، گفت:

خلیفه فرموده است که به جهت تعلیم فرزندان او، امین و مأمون، تو را به بغداد ببرم. باید رفت.

در همان روز استعداد راه دیدم و روانه شدم.

چون به خدمت خلیفه رسیدم، امین و مأمون را نزد من آوردند و در وقت شروع تعلیم، طبق‌های زر نثار کردند.

در آن روز چندان زر جمع کردم که هرگز تصور آن نکرده بودم.

هر ماه ده هزار دینار به جهت وظیفه من مقرر کردند.

چون مدتی گذشت، روزی هارون گفت:

اراده دارم که امین و مأمون به منبر رفته خطبه بخوانند.

گفتم:

در این فن ایشان را یگانه روزگار کرده‌ام.

در روز جمعه، امین به منبر رفت و خطبه‌ای نیکو انشا نمود.

در آن روز امرا و اعیان دولت طبق‌های زر نثار کردند و اموال غیرمحصور حاصل شد.

هارون نیز انعامی تمام در حق من نمود و گفت:

هر آرزویی داری بخواه.

گفتم:

از دولت امیر مرا آرزویی نمانده است، اما می‌خواهم رخصت فرمایی به بصره رفته باشم و کسان و خویشان خویش را دیده و انعام خلیفه را در حق من مشاهده نمایند و بازگردم.

هارون حکم نوشت که والی بصره با جمیع اعیان مرا استقبال نمایند و هفته‌ای دو نوبت به دیدار من آیند.

چون به بصره رسیدم و اهل شهر در رکاب من بودند، به سوی خانه خود رفتم، در حالی که در هودجی زرنگار قرار داشتم.

چون به کوشک همسایه رسیدم، هودج نمی‌گذشت.

امر کردم تا کوشک را خراب کردند.

پس از آن، بقال با تحفه‌ای و جمعی نزد من آمد.

چون نظر من بر او افتاد، گفتم:

ای شیخ، دیدی که از آن کاغذپاره‌ها چه درختی سبز شد و چه ثمری بار داد؟

مرد بقال زبان به اعتذار گشود و به جهل خود معترف گردید.