فرهنگی

 تحلیل و نقد ادله تحریف قرآن با تأکید بر روایات

 اگر تحریف قرآن، یک ادعای ساختگی و ضعیف و غیر قابل دفاع است، پس این همه شواهد و قرائن و نیز روایات فراوانی که در کتاب‌های حدیثی وجود دارد؟

پاسخ: معروف و مشهور در میان دانشمندان شیعه و اهل سنت این است که هیچ‌گونه تحریفی در قرآن روی نداده است و قرآنی که امروز در دست ماست، همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نازل شده و از آن، کم و زیاد نگردیده است. این در حالی است که وجود روایات قابل توجه در کتاب‌های حدیثی اهل سنت و شیعه مبنی بر وجود تحریف در قرآن، مستمسکی شده است تا برخی عوامل دیگر نیز به آنها اضافه شده و بستری شکل بگیرد که در آن بستر، موضوع تحریف در قامت یک مقوله چالش برانگیز در میان علوم قرآنی قد علم کند و از دیر باز به عنوان یک مبحث داغ در علوم قرآنی مطرح بوده است که با ورود مستشرقان به مباحث قرآنی، به ابعاد و تبعات آن افزوده شده است. پذیرش تحریف قرآن، پیآمدهای دامنه‌داری است به دنبال دارد؛ زیرا مستلزم انكار اعجاز قرآن، عدم امكان اثبات نبوت پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، عدم امکان استدلال به قرآن و… می‌گردد.

اقسام تحریف

در یك تقسیم‌بندی كلی، تحریف در قرآن به دو نوع «تحریف لفظی» و «تحریف معنوی» تقسیم می‌گردد. مقصود از تحریف معنوی، برداشت انحرافی و تفسیر و توجیه سخن، برخلاف مقصود گوینده است. وقوع این نوع تحریف در قرآن و نیز دیگر کتاب‌های آسمانی، جای بحث و گفتگو نیست؛ چراکه تحریف معنوی در آنها همیشه رخ داده و رخ خواهد داد. وقوع این نوع تحریف در كتاب‌های آسمانی گذشته در قرآن بیان شده است و تحریف معنوی قرآن در احادیث فراوان و نیز در نهج البلاغه مورد تأکید واقع شده است.

اما آنچه که محل گفتگو است و محور تضارب افکار گشته است، تحریف لفظی در قرآن کریم می‌باشد. منظور از «تحریف لفظی» آنست که در الفاظ و عبارات قرآن کم و زیاد و تغییر داده شود که علی رغم مباحث زیادی که پیرامون این موضوع در جریان بوده، از جانب قاطبه مسلمانان و محققان مذاهب اسلامی، مصونیت قرآن از این‌گونه تحریف دفاع و تبیین شده است.

مستمسک مدعیان تحریف

مجموع ادله باورمندان بر تحریف در قرآن را می‌توان به صورت زیر دسته‌بندی و ترسیم کرد:

الف: آیات بیانگر مشابهت امّت اسلام با امّت‌های پیشین؛

یعنی آیاتی که بیانگر جریان سنت‌های الهی در امت‌هاست، با این بیان که امت اسلامی نیز همچون امت‌های پیشین هستند، و بر همین اساس، چنان‌که کتاب‌های آنان تحریف شده است، قرآن نیز تحریف خواهد شد و حال آنکه هیچ یك از آیات مورد استناد، مشابهت در تمامی امور را نمی‌رساند؛ بلكه ناظر به مخالفت امت‌ها (تكذیب و معارضه) با پیامبران و نابود شدن آن امت‌ها است. 

ب: وجود کتابهایی متفاوت با قرآن موجود؛ 

یعنی وجود مصحف‌های مختلف منتسب به صحابه و از جمله مصحف امام علی علیه‌السلام و تفاوت آنها با قرآن موجود، دلیل تحریف قرآن است.

در پاسخ این دسته از ادله باید گفت: قرآن‌های یادشده و قرائت‌های مذكور آن‌ها با قرآن موجود تفاوت نداشته و آن‌چه به عنوان موارد اختلاف ذكر شده، از قبیل شأن نزول، ذكر مصداق، تفسیر و تأویل قرآن بوده است و ربطی به متن قرآن ندارد.

ج: روایات بیانگر تحریف قرآن؛  

بررسی و نقد روایات تحریف

گرچه دلائل معتقدان به تحریف قرآن، محدود به روایات نیست و در ظاهر، متعدد و متنوع بوده و قابلیت دسته بندی در چند دسته یاد شده را دارد ولی از آنجایی‌که نقد و بطلان ادله غیر حدیثی روشن است، پس مهم‌ترین دستاویز برای مسأله تحریف، وجود روایات قابل توجه در مجامع حدیثی اهل سنت و شیعه است که بررسی و تحلیل دقیق این روایات، بیانگر آن است که بر اثر عدم درک مفهوم واقعی مفاد آنها، و یا به دلیل عدم بررسی سند آنها چنین سوء تعبیری به وجود آمده است. 

برخی از این روایات، بیانگر جمع‌آوری قرآن از جانب امام علی علیه‌السلام و شکل گیری مصحف آن حضرت و عدم استقبال صحابه از آن مصحف است. دقت در همین روایات روشن می‌سازد که قرآنِ نزد امام علی علیه‌السلام با دیگر قرآن‌ها، تفاوت در آیات و سوره‌ها نداشت، تنها تفاوت آن در بیان شأن نزول، ترتیب نزول و برخی نکات تفسیری دیگر بود و به تعبیر دیگر، هم قرآن بود، و هم تفسیر اصیل قرآن. 

بخشی از روایات تحریف، بیانگر تحریف معنوی قرآن است که وقوع آن جای گفتگو و اختلاف نیست و خارج از محل نزاع می‌باشد. 

بخش قابل توجهی از این روایات، مجعول و ساختگی است و برای بی‌اعتبار ساختن قرآن به دست دشمنان و منحرفان یا افراد نادان ساخته و پرداخته شده است؛ آنها که نمی‌توانستند و یا که نمی‌خواستند عظمت این کتاب آسمانی را برای مسلمانان احساس کنند، کوشش کردند با این گونه خرافه‌ها و اباطیل، اعتبار و اصالت قرآن را زیر سؤال برند. 

نتیجه

1.قرآن کریم به عنوان منبع اصلی معارف اسلامی، جایگاه بی‌بدیلی نزد امت اسلامی دارد و به تبع آن، مقوله مصونیت قرآن از تحریف از اهمیت و ضرورت بسیار بالایی برخوردار است و به همین خاطر است که ادعای تحریف در قرآن به عنوان یک مقوله چالش برانگیز در علوم قرآنی مطرح است.

2.وقوع تحریف معنوی در قرآن، جای بحث و گفتگو نیست؛ چراکه تحریف معنوی در آنها همیشه رخ داده و رخ خواهد داد. آنچه که محل گفتگو و محور تضارب افکار است، تحریف لفظی در قرآن کریم می‌باشد که علی رغم مباحث زیادی که پیرامون این موضوع در جریان بوده، قاطبه مسلمانان و محققان مذاهب اسلامی، بر مصونیت قرآن از این گونه تحریف تأکید دارند.

3.گرچه دلائل معتقدان به تحریف قرآن، محدود به روایات نیست ولی مهم‌ترین دستاویز برای مسأله تحریف، وجود روایات قابل توجه در مجامع حدیثی است که با ورود مستشرقان به مباحث قرآنی، به ابعاد و تبعات آن افزوده شده است.

4.بررسی و تحلیل دقیق روایات تحریف، بیانگر آن است که این روایات یا بر اثر عدم درک مفهوم واقعی مفاد آنها، و یا به دلیل عدم بررسی سندی آنها، مستمسکی برای ادعای تحریف قرار گرفته است؛ زیرا تعدادی از آنها ناظر به تحریف معنوی بوده و بخشی قابل توجهی از آنها از اعتبار لازم برخوردار نیست.

جهاد کبیر؛ جهاد فرهنگی با قرآن

 فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (سوره فرقان، آیه ۵۲)

پس از کافران اطاعت مکن و به وسیله آن (قرآن) با آنان جهادی بزرگ کن.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه یک دستور راهبردی و اساسی به پیامبر اسلام(ص) و به تبع آن به همه مؤمنان تا قیامت می‌دهد. در بخش اول، هرگونه اطاعت از کافران را نهی می‌کند: “فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ". این نهی، یک خط قرمز اساسی در سیاست داخلی و خارجی مسلمانان است.

مسلمانان نباید در برابر خواسته‌ها، فشارها و تهدیدهای کافران تسلیم شوند و از آنان تبعیت کنند. بخش دوم آیه، راهبرد مقابله را مشخص می‌کند: “وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا". ضمیر “به” به قرآن برمی‌گردد. یعنی با قرآن و به وسیله قرآن با کافران جهاد کن.

این جهاد، یک جهاد بزرگ (کبیر) معرفی شده است. این چه نوع جهادی است؟ جهاد با قرآن، یعنی جهاد فرهنگی، تبیینی و فکری. یعنی با استفاده از معارف، استدلال‌ها و پیام‌های قرآن، با افکار باطل، فرهنگ منحط و تهاجم فرهنگی دشمن مقابله کن.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که این جهاد،"کبیر” نامیده شده است، زیرا از جهاد با شمشیر نیز بزرگ‌تر و مهم‌تر است. جهاد با شمشیر، دشمن را از پا می‌اندازد، اما جهاد فرهنگی و فکری، ریشه‌های فساد را می‌سوزاند و زمینه را برای پذیرش حق فراهم می‌کند.

پیامبر اسلام (ص) در طول ۲۳ سال رسالت خود، بزرگترین جهاد را با قرآن انجام داد و توانست قلوب انسان‌ها را متحول کند و تمدن عظیم اسلامی را بنا نهد. امروز نیز دشمنان اسلام با ابزارهای مدرن رسانه‌ای و فرهنگی به جنگ با باورهای مسلمانان آمده‌اند و مقابله با آنان تنها با سلاح و شمشیر ممکن نیست، بلکه نیازمند یک جهاد فراگیر فرهنگی و تبیینی با استفاده از قرآن و معارف اهل بیت (ع) است.

در زندگی امروز ما،این آیه وظایف مهمی را مشخص می‌کند. هر مسلمان باید به اندازه توان خود، در این جهاد بزرگ شرکت کند. یک طلبه و مبلغ، با تبیین معارف قرآن و پاسخ به شبهات، در این جهاد نقش دارد. یک معلم و استاد، با تربیت نسل مؤمن و آگاه، در این جهاد شرکت می‌کند.

یک نویسنده و فعال رسانه‌ای، با تولید محتوای مفید و مقابله با تهاجم فرهنگی، سهم خود را ادا می‌کند. یک جوان مؤمن در فضای مجازی نیز می‌تواند با نشر آیات قرآن و معارف دین، در این جهاد بزرگ سهیم باشد. این جهاد، نیازمند علم، بصیرت، اخلاص و استقامت است.

 در پایان،این آیه به ما می‌آموزد که جنگ امروز، جنگ روایت‌هاست. کسی می‌تواند در این جنگ پیروز شود که روایت حق را به زیباترین و مؤثرترین شکل ممکن ارائه دهد. قرآن، کامل‌ترین و قوی‌ترین روایت حق است. بیاییم با انس بیشتر با قرآن، تدبر در آن و تلاش برای فهم و انتقال پیامش به دیگران، سربازانی شایسته در جهاد کبیر باشیم و از اطاعت کافران در هر زمینه‌ای پرهیز کنیم.

گذشت؛ کلید مغفرت الهی و محبوبیت نزد خدا

وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (سوره نور، آیه ۲۲)

و نباید توانگران و دارندگان وسعت از شما از دادن (مال) به خویشاوندان و مسکینان و مهاجران در راه خدا کوتاهی کنند و باید عفو کنند و چشم بپوشند. آیا دوست ندارید که خداوند شما را بیامرزد؟ و خداوند آمرزنده مهربان است.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه در جریان حادثه افک(تهمت ناروا به عایشه) نازل شد و برخی از مؤمنان که در این ماجرا نقش داشتند، مورد عتاب قرار گرفتند. در این میان، ابوبکر که به یکی از خویشاوندانش (مِسْطَح) که در این ماجرا شرکت داشت، انفاق می‌کرد، پس از آن ماجرا تصمیم گرفت کمک به او را قطع کند. این آیه نازل شد و مؤمنان را به عفو و گذشت دعوت کرد. اما پیام آیه فراتر از یک ماجرای تاریخی است.

خداوند به همه کسانی که دارای نعمت و وسعت مالی هستند، سفارش می‌کند که به نیازمندان و خویشاوندان کمک کنند و اگر از آنان خطایی سر زد، عفو و چشم‌پوشی نمایند. سپس با یک سؤال محبت‌آمیز و پرمعنا می‌فرماید: “أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ” (آیا دوست ندارید خدا شما را بیامرزد؟). این سؤال، انگیزه عفو و گذشت را در دل مؤمن زنده می‌کند.

تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که این آیه یک قانون طلایی در روابط انسانی را بیان می‌کند:هر طور رفتار کنید، با شما رفتار می‌شود. اگر می‌خواهید خداوند از گناهان شما بگذرد، شما نیز از خطای دیگران بگذرید. این یک معامله دوطرفه و پرمنفعت است.

انسان با عفو و گذشت از دیگران، نه تنها قلب آنان را به دست می‌آورد و کینه‌ها را از بین می‌برد، بلکه محبت و آمرزش خداوند را نیز برای خود جلب می‌کند. این نشان‌دهنده اوج لطف و رحمت الهی است که راه بندگی را اینقدر آسان و زیبا قرار داده است.

در زندگی روزمره،ما بارها با موقعیت‌هایی روبرو می‌شویم که از دیگران ناراحت می‌شویم، به ما ظلم شده است، یا کسی حق ما را ضایع کرده است. در این لحظات، نفس انسان به انتقام و کینه‌ورزی فرمان می‌دهد، اما این آیه به ما یادآوری می‌کند که راهی بالاتر و بهتر نیز وجود دارد: عفو و گذشت. گذشت، نشانه بزرگواری و ایمان است و آرامش عمیقی به قلب انسان می‌بخشد.

کسی که می‌بخشد، در حقیقت خود را از زنجیر کینه و خشم آزاد کرده و به خدا نزدیک‌تر می‌شود. امام سجاد (ع) در دعای خود می‌فرمایند: “خدایا! همان‌گونه که دوست دارم تو از من بگذری، من نیز از دیگران می‌گذرم.”

در پایان،خداوند خود را با صفات “غفور” و “رحیم” معرفی می‌کند تا به ما بفهماند که سرچشمه عفو و رحمت، خود اوست. اگر می‌خواهیم این صفات در ما نیز تجلی یابد، باید از او کمک بگیریم. بیاییم با تمرین عفو و گذشت در زندگی شخصی و اجتماعی، خود را به اخلاق الهی نزدیک کنیم و از آمرزش بی‌کران خداوند بهره‌مند گردیم.

وراثت زمین برای صالحان؛ وعده حتمی الهی

 وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (سوره انبیاء، آیه ۱۰۵)

و همانا در زبور پس از ذکر (تورات) نوشتیم که زمین را بندگان صالح من به ارث خواهند برد.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه یکی از مهم‌ترین بشارت‌های قرآن به مستضعفان و مؤمنان در طول تاریخ است.خداوند خبر می‌دهد که در تمام کتب آسمانی پیشین (زبور و تورات) این وعده را ثبت کرده است که سرانجام، زمین به دست بندگان صالح خدا خواهد افتاد.

“ارض” در اینجا به معنای تمام زمین و یا سرزمین‌های مقدس و مراکز قدرت و حکومت است. “عبادی الصالحون” نیز بندگانی هستند که شایستگی این وراثت را دارند؛ کسانی که ایمان و عمل صالح را با هم جمع کرده‌اند. این آیه به ما می‌آموزد که تاریخ بشر به سمت یک پایان خوش و پیروزی نهایی حق بر باطل در حرکت است و این سنت قطعی الهی است که هیچ چیز نمی‌تواند آن را تغییر دهد.

در تفسیر شیعه،این آیه یکی از مستندات قرآنی برای اثبات حکومت جهانی حضرت مهدی (عج) است. امام باقر (ع) در تفسیر این آیه می‌فرمایند: “آنان یاران مهدی (عج) در آخرالزمان هستند.”

همچنین امام صادق (ع) می‌فرمایند: “خداوند این وعده را در زبور داده است و آن را در قرآن نیز تکرار کرده است.” این تفسیر، نشان‌دهنده آن است که این وراثت، یک رویداد تاریخی در آینده است که به دست باکفایت منجی عالم بشریت و یاران صالحش محقق خواهد شد. در آن دوران، عدالت، صلح و معنویت سراسر زمین را فرا می‌گیرد و باطل برای همیشه ریشه‌کن می‌شود.

این آیه برای مؤمنان،یک منبع عظیم امید و انگیزه است. وقتی انسان می‌بیند که در برابر ظلم و فساد و بی‌عدالتی، ممکن است دچار یأس و ناامیدی شود، این آیه به او یادآوری می‌کند که این وضعیت پایدار نیست و آینده از آن صالحان است.

این وعده الهی، به مؤمنان نیرو می‌بخشد تا در مسیر بندگی و اصلاح جامعه استقامت ورزند و برای تحقق این آینده روشن تلاش کنند. ما وظیفه داریم با عمل صالح و ترویج معروف، زمینه‌ساز ظهور آن حکومت جهانی باشیم.

در پایان،این آیه یک درس مهم سیاسی و اجتماعی به ما می‌دهد: قدرت و حکومت، امانتی الهی است که باید به دست صالحان سپرده شود. صالحان کسانی هستند که نه تنها خود را اصلاح کرده‌اند، بلکه در پی اصلاح جامعه نیز هستند.

بیاییم با تقویت ایمان و عمل صالح در خود، تلاش کنیم تا شایستگی وراثت زمین را پیدا کنیم و در زمره یاران حضرت حجت (عج) قرار گیریم. این بزرگترین افتخار و کامیابی برای یک مؤمن است.

“لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلَى"؛ نوید پیروزی بر باطل

قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى (سوره طه، آیه ۶۸)

گفتیم: نترس، بی‌گمان تو برتری.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه بخشی از داستان حضرت موسی(ع) و رویارویی با ساحران فرعون است. هنگامی که موسی (ع) عصای خود را افکند و به اژدهایی عظیم تبدیل شد و سحر ساحران را بلعید، آنان به سجده افتادند و ایمان آوردند. اما در این میان، خود موسی (ع) نیز ممکن است به عنوان یک انسان، لحظاتی دچار ترس یا نگرانی از عواقب این تقابل عظیم شده باشد. در این لحظه حساس، خطاب الهی فرامی‌رسد: “قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلَى". این پیام، یک دلگرمی مطلق و قطعی از سوی پروردگار است. خداوند به موسی (ع) اطمینان می‌دهد که نباید بترسد، زیرا او برتر است. این “برتری"، یک برتری ذاتی نیست، بلکه به واسطه همراهی و نصرت الهی است. این آیه به همه مؤمنان در طول تاریخ می‌آموزد که در مسیر حق، هر چند دشوار و طاقت‌فرسا باشد، ترس جایی ندارد و سرانجام پیروزی از آن آنان است.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که عبارت"إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلَى” یک وعده قطعی و تخلف‌ناپذیر است. این جمله، یک خبر نیست، بلکه یک اعلام موقعیت است. یعنی ای موسی! تو در جایگاه برتر قرار داری و این جایگاه را خداوند به تو عطا کرده است. در نبرد میان حق و باطل، همیشه حق برتر است، هر چند ظاهراً باطل با قدرت و تجهیزات بیشتر خودنمایی کند. این برتری ممکن است گاهی در ظاهر دیده نشود، اما در عالم واقع و در نتیجه نهایی، حق پیروز است. این آیه به مؤمنان روحیه می‌دهد که هرگز در برابر انبوه مشکلات و قدرت دشمنان احساس ضعف و حقارت نکنند.

در زندگی امروز ما نیز مصادیق فراوانی برای این آیه وجود دارد.یک جوان مؤمن که در محیط دانشگاه یا کار با هجمه‌های فرهنگی و شبهات دشمنان روبرو می‌شود، گاهی احساس تنهایی و ترس از شکست می‌کند. این آیه به او می‌گوید: نترس، تو به حق متصل هستی و برتری. یک فعال اجتماعی که در مسیر عدالت‌خواهی با فشارهای قدرتمندان روبرو می‌شود، ممکن است دچار دلهره شود. این آیه به او می‌گوید: نترس، خدا با توست و تو برتری. این پیام الهی، همچون نوری در دل تاریکی‌هاست که به انسان امید و قدرت می‌بخشد.

در نهایت،این آیه یک درس بزرگ توحیدی به ما می‌دهد: همه قدرتها از خداست و اگر خدا با کسی باشد، هیچ قدرتی یارای مقابله با او را ندارد. پیامبران و اولیای الهی با تکیه بر همین وعده، در برابر عظیم‌ترین قدرت‌های زمان خود ایستادند و پیروز شدند. ما نیز باید در زندگی فردی و اجتماعی خود، این نوید الهی را زمزمه کنیم و با توکل بر او، از هیچ قدرتی جز خدا نهراسیم. بیاییم باور کنیم که “إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلَى” یک حقیقت جاودانه برای همه مؤمنان است.