فرهنگی

توحید در عمل؛ رمز پیروزی در جنگ 

آیه: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ ۚ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ ۚ وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (سوره انفال، آیه ۱۷)

پس شما آنان (کافران) را نکشتید، بلکه خداوند آنان را کشت! و (ای پیامبر!) این تو نبودی که (خاک و سنگ به سویشان) انداختی، بلکه خدا انداخت! و تا مؤمنان را به این وسیله به آزمایشی نیکو بیازماید. بی‌شک خداوند شنوای داناست.

تفسیر (برگرفته از تفسیر نمونه و نور):

این آیه شریفه به یکی از صحنه‌های حساس جنگ بدر اشاره دارد که در آن پیامبر اسلام(ص) برای تضعیف روحیه لشکر دشمن، مشتی ریگ و خاک را به سوی آنان پرتاب کرد و خداوند آن را به گونه‌ای معجزه‌آسا به چشم‌های همه سپاهیان کفر رساند و باعث فرار و شکست آنان شد. در اینجا خداوند با دو عبارت قاطع و روشنگر، توحید افعالی را به مؤمنان می‌آموزد: “شما آنان را نکشتید، بلکه خدا کشت” و “تو (ای پیامبر) نپرتابی کردی، بلکه خدا پرتاب کرد.” این بدان معنا نیست که مؤمنان و پیامبر (ص) هیچ نقشی نداشتند، بلکه تأکید بر این است که همه قدرت‌ها و تأثیرات از آن خداست و ابزارها و اسباب، بدون اراده و اذن او هیچ تأثیری ندارند.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان بر این نکته تأکید می‌کند که این آیه برای اصلاح نگرش مؤمنان نسبت به پیروزی‌ها و موفقیت‌هاست.آنان نباید تصور کنند که با قدرت و توانایی خود به این پیروزی دست یافته‌اند، بلکه باید بدانند که این نصرت و یاری خداوند بود که آنان را از دشمنانی چند برابر خودشان پیروز گردانید. این آیه به طور کامل هرگونه خودبینی، غرور و عُجب را از مؤمنان می‌زداید و آنان را به منبع اصلی قدرت، یعنی خداوند متعال متصل می‌کند. این همان روحیه‌ای است که مؤمن را در برابر پیروزی‌ها متواضع و در برابر شکست‌ها ناامید نمی‌سازد، زیرا او فاعل اصلی را خدا می‌داند.

این آیه کاربرد عملی فراوانی در زندگی روزمره ما دارد.هرگاه در کاری موفق می‌شویم، یک مشکل بزرگ را حل می‌کنیم، یا بر دشواری‌ها غلبه می‌یابیم، باید به یاد این آیه باشیم و بدانیم که این خداوند بود که توفیق داد، درها را گشود و اسباب را فراهم کرد. این بینش ما را از غرور و تکبر نجات داده و به شکرگزاری وا می‌دارد. به عنوان مثال، یک پزشک که بیماری را شفا می‌دهد، باید بداند که این خداست که شفا می‌دهد و او فقط وسیله است؛ یا یک معلم که شاگردی را تربیت می‌کند، باید بداند که این هدایت از جانب خداست. این نگاه، توحیدی و عین بندگی است.

در پایان آیه،خداوند هدف خود از این نصرت غیبی را “آزمایش نیکوی مؤمنان” بیان می‌کند. یعنی خداوند می‌خواهد مؤمنان را در بوته امتحان قرار دهد تا صدق ایمان و بندگی آنان آشکار شود. آنان با مشاهده قدرت الهی، ایمانشان افزایش یابد و در برابر این همه نعمت و لطف، سپاسگزار باشند. این آیه درس می‌دهد که پیروزی‌های ما نیز نوعی آزمایش الهی هستند و باید ببینیم که آیا پس از پیروزی، راه بندگی را ادامه می‌دهیم یا گرفتار غرور می‌شویم؟ بیاییم همیشه این حقیقت را زمزمه کنیم که “وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى".

میانه‌روی؛ دستور العمل الهی برای زندگی

 ۞ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (سوره اعراف، آیه ۳۱)

ای فرزندان آدم! زینت خود را در هر مسجدی (و به هنگام هر نمازی) برگیرید و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه شریفه یکی از جامع‌ترین دستورات الهی در مورد سبک زندگی است.در بخش اول، به فرزندان آدم دستور می‌دهد که در هنگام عبادت، زینت خود را برگیرند. این دستور، ضمن تأکید بر نظافت و آراستگی ظاهری در مساجد، استفاده از نعمت‌های حلال خداوند برای زیبایی را نیز مجاز می‌شمارد و ردّی است بر تفکرات غلط رهبانیت که پاکی و تقوا را در ژولیدگی و بدحالی می‌دانستند. بخش دوم آیه، به یک اصل کلی در تغذیه و مصرف اشاره دارد: “بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید.” این جمله کوتاه، یک برنامه جامع بهداشتی، اقتصادی و اخلاقی را در خود جای داده است؛ هم نیازهای طبیعی انسان را تأیید می‌کند و هم از زیاده‌روی و تجاوز از حدّ اعتدال نهی می‌نماید.

تفسیر المیزان در توضیح"اسراف” آن را به معنای تجاوز از حدّ اعتدال در هر کاری می‌داند. در این آیه، اسراف به دو صورت می‌تواند باشد: یکی اسراف کمّی، یعنی خوردن و آشامیدن بیش از حد نیاز که هم برای جسم مضر است و هم نوعی ناسپاسی نعمت به حساب می‌آید.

دیگری اسراف کیفی، یعنی تجمل‌گرایی و مصرف اقلام بسیار گران‌قیمت و لوکس در خوراک و پوشاک، در حالی که بسیاری از مردم حتی از حداقل‌ها محروم هستند. امام صادق (ع) نیز در تفسیر این آیه می‌فرمایند: “اسراف آن است که انسان آنچه را که باید بپوشد، از بین ببرد و یا آنقدر بخورد که به او آسیب برساند.” بنابراین، میانه‌روی یک اصل اساسی در تمام شئون زندگی یک مسلمان است.

در دنیای امروز که مصرف‌گرایی به یک ارزش تبدیل شده و تبلیغات گسترده،انسان‌ها را به سوی خرید بیشتر و مصرف بی‌رویه سوق می‌دهد، این آیه نجات‌بخش است. اسراف نه‌تنها برای فرد ضرر دارد (چاقی، بیماری‌های روحی و جسمی)، بلکه برای جامعه نیز زیانبار است (توزیع ناعادلانه ثروت، فشار بر منابع طبیعی و محیط زیست).

اگر افراد جامعه به این دستور الهی عمل کنند، هم سلامت خود را تضمین کرده‌اند و هم منابع مالی و طبیعی را به صورت عادلانه‌تری در اختیار همه قرار می‌دهند. میانه‌روی در مصرف، یک شعار دینی نیست، بلکه یک ضرورت عقلی و انسانی برای بقای نسل‌های آینده است.

در پایان،خداوند می‌فرماید: “إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ” (او اسراف‌کاران را دوست ندارد). این جمله، شدت نفرت خداوند از اسراف را می‌رساند. محبت خداوند به بندگانش، بزرگ‌ترین سرمایه است و کسی که با اسراف خود، هم به خود و هم به جامعه و هم به نعمت‌های الهی ظلم می‌کند، از این سرمایه عظیم محروم می‌ماند.

بیاییم با الگو قرار دادن سیره ائمه معصومین (ع) که در عین سادگی، از نعمت‌های حلال در حد اعتدال استفاده می‌کردند، سبک زندگی خود را اصلاح کنیم و از زمره اسراف‌کاران خارج شویم.

فرصت طلایی روزهای پایانی شعبان؛ توصیه‌های امام رضا (ع) برای آمادگی ورود به ماه رمضان

حدیث: اللَّهُمَّ إِنْ لَمْ تَكُنْ غَفَرْتَ لَنَا فِيمَا مَضَى مِنْ شَعْبَانَ فَاغْفِرْ لَنَا فِيمَا بَقِيَ مِنْهُ

ترجمه:خدایا! اگر در آن قسمت از ماه شعبان که گذشته ما را نیامرزیده‌ای، در آن قسمت که از این ماه مانده بیامرزمان.

شرح و تفسیر (برگرفته از منابع حدیثی شیعه)

این دعای نورانی،بخشی از توصیه‌های گهربار امام رضا (ع) به یکی از یارانشان به نام اباصلت هروی در آخرین جمعه ماه شعبان است . امام (ع) در این روز که نماد فرصت‌های رو به اتمام است، به اباصلت و همه مؤمنان تا قیامت، یک بسته کامل و جامع برای خودسازی و بهره‌گیری حداکثری از روزهای باقیمانده این ماه پربرکت ارائه می‌دهند. ایشان ابتدا یادآوری می‌کنند که بیشتر ماه شعبان سپری شده و این آخرین جمعه ماه است، پس فرصت برای جبران کوتاهی‌ها اندک است .

اما این اندک نیز اگر به درستی غنیمت شمرده شود، می‌تواند سرنوشت ساز باشد. امام (ع) سفارش می‌کنند که در باقیمانده این ماه، به امور مفید و سودمند برای آخرت روی آوریم، بسیار دعا و استغفار کنیم، تلاوت قرآن را افزایش دهیم و از گناهان خود توبه کنیم . هدف نهایی این است که وقتی ماه رمضان، ماه ضیافت الهی، فرا می‌رسد، با دلی پاک و آماده وارد آن شویم .

 ابعاد عملی توصیه‌های امام رضا (ع)

امام رضا(ع) در این روایت، تنها به توصیه‌های عبادی بسنده نمی‌کنند، بلکه ابعاد اجتماعی و اخلاقی را نیز به زیبایی تبیین می‌نمایند. ایشان می‌فرمایند: “هیچ امانتی بر گردن خود مگذار مگر آنکه آن را ادا کنی، و هیچ کینه‌ای از مؤمنی در دل نداشته باش مگر آنکه آن را بیرون کنی” . این بخش از حدیث، اهمیت “حق‌الناس” و پاکسازی دل از صفات رذیله را به وضوح نشان می‌دهد. ورود به ماه رمضان و مهمانی خدا، نیازمند سبکبالی و رهایی از بار سنگین گناهان و کدورت‌هاست. همان‌طور که انسان برای رفتن به یک مهمانی بزرگ، خود را می‌آراید و تمیز می‌کند، برای ورود به ضیافت‌الله نیز باید خود را از زنگار گناهان فردی و حقوق اجتماعی پاک سازد . این توصیه‌ها نشان می‌دهد که دین اسلام، هم به رابطه عبد و خدا توجه دارد و هم به روابط انسانی و اجتماعی.

ذکر ویژه روزهای پایانی

در پایان این سفارش‌ها،امام رضا (ع) ذکر ویژه‌ای را برای تکرار در روزهای باقیمانده ماه شعبان معرفی می‌کنند: «اللَّهُمَّ إِنْ لَمْ تَكُنْ غَفَرْتَ لَنَا فِيمَا مَضَى مِنْ شَعْبَانَ فَاغْفِرْ لَنَا فِيمَا بَقِيَ مِنْهُ» . این دعا، اوج تضرع و امید به رحمت الهی است.

در این فراز، بنده به درگاه خدا عرضه می‌دارد: خدایا! اگر تاکنون در این ماه، به خاطر تقصیرات و غفلت‌هایمان، مشمول آمرزش تو نشده‌ایم، باقیمانده این ماه را فرصتی برای بخشایش خود قرار ده. این جمله نشان‌دهنده آن است که درِ توبه و رحمت الهی تا آخرین لحظه باز است و انسان نباید هیچ‌گاه از آمرزش خدا ناامید شود . امام (ع) در ادامه، علت این امیدواری را یادآوری می‌کنند که خداوند به احترام و عظمت ماه رمضان، بندگان بسیاری را در ماه شعبان از آتش جهنم آزاد می‌گرداند .

 جمع‌بندی و پیام برای امروز

این روایت نورانی از امام رضا(ع)، یک برنامه کامل خودسازی در آستانه ماه رمضان است. به ما می‌آموزد که:

۱.هیچ فرصتی را برای جبران کوتاهی‌ها از دست ندهیم.

۲. ارتباط خود را با خدا از طریق دعا، استغفار و تلاوت قرآن تقویت کنیم.

۳. حقوق مردم را ادا کرده و دل خود را از کینه و کدورت پاک کنیم.

۴. با امید و تضرع، از خداوند طلب آمرزش کنیم، حتی در آخرین لحظات.

بیاییم با تأسی به این آموزه‌های رضوی، روزهای باقیمانده ماه شعبان را غنیمت شماریم و خود را برای ورود به ماه مهمانی خدا آماده سازیم. این ذکر نورانی را زمزمه کنیم و از خداوند بخواهیم که ما را از آمرزیدگان قرار دهد.

 علم بی‌زهد؛ دوری از خدا

حدیث: مَنْ ازْدَادَ فِي الْعِلْمِ رُشْدًا فَلَمْ يَزْدَدْ فِي الدُّنْيَا زُهْدًا، لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْدًا

هر که بر پیشرفت علمش افزوده شود امّا بر بی‌رغبتی او به دنیا افزوده نگردد، جز بر دوری‌اش از خدا افزوده نشود.

شرح و تفسیر (برگرفته از میزان‌الحکمه و منابع حدیثی):

این حدیث شریف از پیامبر اکرم(ص)، یکی از عمیق‌ترین و هشداردهنده‌ترین بیانات در مورد ماهیت و هدف علم است. حضرت (ص) در این کلام نورانی، یک رابطه مستقیم و ضروری میان افزایش علم و افزایش زهد در دنیا برقرار می‌کنند. “رشد” در علم به معنای بالندگی، تعمیق و پویایی آن است.

“زهد” نیز به معنای بی‌رغبتی قلبی به دنیا و دل نبستن به آن است، نه ترک دنیا و کناره‌گیری از زندگی. پیامبر (ص) هشدار می‌دهند که اگر کسی علمش عمیق‌تر و بالنده‌تر شود، اما دلبستگی‌اش به دنیا کاهش نیابد، این علم نه‌تنها او را به خدا نزدیک نمی‌کند، بلکه باعث دوری بیشتر او از پروردگار می‌گردد. این یک هشدار جدی به همه دانش‌پژوهان و علماست که مراقب باشند علم، وسیله قرب به خدا باشد، نه حجاب و مانع.

رابطه علم و زهد در اسلام

در اسلام،علم مقدس است، اما علمی که به عمل صالح و تهذیب نفس منجر شود. خداوند در قرآن می‌فرماید: “إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ” (فاطر، ۲۸). یعنی تنها عالمان و دانشمندان هستند که از خدا می‌ترسند. این خشیت و ترس از خدا، نتیجه طبیعی علم حقیقی است.

کسی که خدا را بهتر بشناسد، عظمت او را بهتر درک کرده و در برابر او خاشع‌تر می‌شود. این خشوع و خضوع، خود را در زهد نسبت به دنیا نشان می‌دهد. عالم واقعی کسی است که هر چه علمش بیشتر می‌شود، دنیا در چشمش کوچک‌تر و بی‌ارزش‌تر می‌گردد و دلبستگی‌اش به خدا بیشتر می‌شود. اما اگر علم، انسان را مغرور کند، به دنیا و مقام و ثروت دلبسته‌تر سازد، این علم، علمی نیست که به خدا برساند، بلکه علمی است که از خدا دور می‌کند.

مصادیق خطرناک علم بی‌زهد

این حدیث،مصادیق روشنی در تاریخ و جامعه دارد. دانشمندانی که علم خود را برای کسب قدرت، ثروت و شهرت به کار می‌گیرند، نمونه‌هایی از این هشدار هستند. علمایی که به جای هدایت مردم به سوی خدا، آنان را به سوی خود می‌خوانند و از علم خود برای توجیه ظلم و ستم استفاده می‌کنند. کسانی که هر چه دانش‌آموخته‌تر می‌شوند، به مادیات و تجملات دنیا بیشتر دل می‌بندند و از ساده‌زیستی و آخرت‌گرایی فاصله می‌گیرند. امام علی (ع) در توصیف چنین عالمانی می‌فرمایند: “عالمی که به علمش عمل نکند، به جهل خود گرفتار است.” این علم، نه‌تنها نوری در دل ایجاد نمی‌کند، بلکه ظلمت و تاریکی می‌آورد و انسان را از خدا دورتر می‌سازد.

 کاربرد حدیث در زندگی امروز

امروزه که علم و دانش در همه زمینه‌ها پیشرفت شگرفی داشته،این حدیث پیامبر (ص) بیش از پیش شنیدنی است. دانشگاهیان، پژوهشگران، طلاب و دانشجویان باید مراقب باشند که افزایش معلومات، آنان را به خدا نزدیک‌تر کند.

اگر می‌بینیم با افزایش دانش، دلبستگی‌مان به دنیا، مقام، پول و شهرت بیشتر می‌شود، باید به خود بیاییم و بدانیم که این علم، آفتی است که ما را از خدا دور می‌کند. نشانه علم نافع، زهد در دنیا و افزایش محبت خداست. بیاییم از خداوند بخواهیم که علمی به ما عطا کند که ما را به خودش نزدیک‌تر سازد و از علم بی‌زهد و بی‌عمل به ما پناه دهد. این حدیث، معیاری برای سنجش علم حقیقی است.

دشمنی‌ها و کینه‌ها؛ نقشه همیشگی شیطان

آیه: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (سوره مائده، آیه ۹۱)

ترجمه:همانا شیطان می‌خواهد با شراب و قمار، در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. پس آیا (با این همه زیان) دست برمی‌دارید؟

تفسیر (برگرفته از تفسیر نور و مجمع‌البیان):

این آیه که در مقام بیان حرمت قطعی شراب و قمار نازل شده است،به عمق فساد این دو پدیده شوم اشاره می‌کند و هدف نهایی شیطان از ترویج آنها را آشکار می‌سازد. خداوند در این آیه سه اثر شوم و ویرانگر برای شراب و قمار برمی‌شمارد: اول، ایجاد عداوت (دشمنی) و بغضاء (کینه) در میان مردم. این دو، بزرگترین آفت جامعه انسانی هستند که بنیان خانواده‌ها و روابط اجتماعی را از هم می‌پاشند. دوم، بازداشتن از یاد خدا که همان غفلت از منبع تمام خوبی‌هاست. و سوم، بازداشتن از نماز که مهم‌ترین رابطه انسان با خالق است. این آیه نشان می‌دهد که شیطان برای نابودی انسان، ابتدا سراغ ابزارهایی می‌رود که او را از درون تهی کرده و روابطش را با دیگران و با خدا قطع کند.

در تفسیر المیزان،علامه طباطبایی بر این نکته تأکید می‌کند که شیطان برای رسیدن به اهداف شوم خود، از ابزارهای متنوعی استفاده می‌کند که شراب و قمار از مهم‌ترین و مؤثرترین آنهاست. شراب با زایل کردن عقل، پرده‌های حیاء و تقوا را دریده و انسان را به جنایات بزرگی مانند قتل و نزاع وادار می‌کند. قمار نیز با ایجاد حس بخل و حرص و طمع، بذر کینه را در دل برندگان و بازندگان می‌کارد و آنان را به دشمنی با یکدیگر وا می‌دارد. اینها ابزارهای مدرنی نیستند که فقط مختص گذشته باشند، بلکه هر پدیده‌ای که عقل را تضعیف کند (مانند مواد مخدر) و یا مال مردم را به باطل بخورد (مانند انواع کلاهبرداری‌ها و قمارهای اینترنتی) مصداق این آیه بوده و همان نتایج شوم را به دنبال خواهد داشت.

امروزه نیز شاهدیم که بسیاری از مشکلات جوامع بشری،از جمله افزایش طلاق، جنایت، نزاع‌های خیابانی و افسردگی، ریشه در مصرف مشروبات الکلی و گسترش قمارخانه‌ها و شرط‌بندی‌های آنلاین دارد. دشمنان بشریت با ترویج این فسادها، می‌خواهند جامعه بشری را به سمت انحطاط اخلاقی و فروپاشی فرهنگی سوق دهند. این آیه به ما هشدار می‌دهد که اینها بازیچه نیستند، بلکه نقشه‌ای حساب‌شده از سوی شیطان برای به بردگی کشیدن انسان‌ها و دور کردن آنان از خداست. مؤمن هوشیار کسی است که این نقشه‌ها را بشناسد و خود و خانواده خود را از این دام‌ها دور نگه دارد.

در پایان آیه،خداوند با یک استفهام انکاری و محبت‌آمیز می‌فرماید: “فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ؟” (آیا دست برمی‌دارید؟). این عبارت، اوج لطف و رحمت الهی را می‌رساند که پس از بیان تمام مفاسد و خطرات، اینگونه با مهربانی بندگانش را به ترک این گناهان دعوت می‌کند. این سوال در عین توبیخ، راه بازگشت و توبه را نیز برای همه باز می‌گذارد. پس بیاییم با شناخت این دسیسه بزرگ شیطانی، نه‌تنها خود از این محرمات دوری کنیم، بلکه دیگران را نیز از خطرات آنها آگاه سازیم و در جهت ایجاد جامعه‌ای پاک و سالم گام برداریم.