فرهنگی

 علم بی‌زهد؛ دوری از خدا

حدیث: مَنْ ازْدَادَ فِي الْعِلْمِ رُشْدًا فَلَمْ يَزْدَدْ فِي الدُّنْيَا زُهْدًا، لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْدًا

هر که بر پیشرفت علمش افزوده شود امّا بر بی‌رغبتی او به دنیا افزوده نگردد، جز بر دوری‌اش از خدا افزوده نشود.

شرح و تفسیر (برگرفته از میزان‌الحکمه و منابع حدیثی):

این حدیث شریف از پیامبر اکرم(ص)، یکی از عمیق‌ترین و هشداردهنده‌ترین بیانات در مورد ماهیت و هدف علم است. حضرت (ص) در این کلام نورانی، یک رابطه مستقیم و ضروری میان افزایش علم و افزایش زهد در دنیا برقرار می‌کنند. “رشد” در علم به معنای بالندگی، تعمیق و پویایی آن است.

“زهد” نیز به معنای بی‌رغبتی قلبی به دنیا و دل نبستن به آن است، نه ترک دنیا و کناره‌گیری از زندگی. پیامبر (ص) هشدار می‌دهند که اگر کسی علمش عمیق‌تر و بالنده‌تر شود، اما دلبستگی‌اش به دنیا کاهش نیابد، این علم نه‌تنها او را به خدا نزدیک نمی‌کند، بلکه باعث دوری بیشتر او از پروردگار می‌گردد. این یک هشدار جدی به همه دانش‌پژوهان و علماست که مراقب باشند علم، وسیله قرب به خدا باشد، نه حجاب و مانع.

رابطه علم و زهد در اسلام

در اسلام،علم مقدس است، اما علمی که به عمل صالح و تهذیب نفس منجر شود. خداوند در قرآن می‌فرماید: “إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ” (فاطر، ۲۸). یعنی تنها عالمان و دانشمندان هستند که از خدا می‌ترسند. این خشیت و ترس از خدا، نتیجه طبیعی علم حقیقی است.

کسی که خدا را بهتر بشناسد، عظمت او را بهتر درک کرده و در برابر او خاشع‌تر می‌شود. این خشوع و خضوع، خود را در زهد نسبت به دنیا نشان می‌دهد. عالم واقعی کسی است که هر چه علمش بیشتر می‌شود، دنیا در چشمش کوچک‌تر و بی‌ارزش‌تر می‌گردد و دلبستگی‌اش به خدا بیشتر می‌شود. اما اگر علم، انسان را مغرور کند، به دنیا و مقام و ثروت دلبسته‌تر سازد، این علم، علمی نیست که به خدا برساند، بلکه علمی است که از خدا دور می‌کند.

مصادیق خطرناک علم بی‌زهد

این حدیث،مصادیق روشنی در تاریخ و جامعه دارد. دانشمندانی که علم خود را برای کسب قدرت، ثروت و شهرت به کار می‌گیرند، نمونه‌هایی از این هشدار هستند. علمایی که به جای هدایت مردم به سوی خدا، آنان را به سوی خود می‌خوانند و از علم خود برای توجیه ظلم و ستم استفاده می‌کنند. کسانی که هر چه دانش‌آموخته‌تر می‌شوند، به مادیات و تجملات دنیا بیشتر دل می‌بندند و از ساده‌زیستی و آخرت‌گرایی فاصله می‌گیرند. امام علی (ع) در توصیف چنین عالمانی می‌فرمایند: “عالمی که به علمش عمل نکند، به جهل خود گرفتار است.” این علم، نه‌تنها نوری در دل ایجاد نمی‌کند، بلکه ظلمت و تاریکی می‌آورد و انسان را از خدا دورتر می‌سازد.

 کاربرد حدیث در زندگی امروز

امروزه که علم و دانش در همه زمینه‌ها پیشرفت شگرفی داشته،این حدیث پیامبر (ص) بیش از پیش شنیدنی است. دانشگاهیان، پژوهشگران، طلاب و دانشجویان باید مراقب باشند که افزایش معلومات، آنان را به خدا نزدیک‌تر کند.

اگر می‌بینیم با افزایش دانش، دلبستگی‌مان به دنیا، مقام، پول و شهرت بیشتر می‌شود، باید به خود بیاییم و بدانیم که این علم، آفتی است که ما را از خدا دور می‌کند. نشانه علم نافع، زهد در دنیا و افزایش محبت خداست. بیاییم از خداوند بخواهیم که علمی به ما عطا کند که ما را به خودش نزدیک‌تر سازد و از علم بی‌زهد و بی‌عمل به ما پناه دهد. این حدیث، معیاری برای سنجش علم حقیقی است.

دشمنی‌ها و کینه‌ها؛ نقشه همیشگی شیطان

آیه: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (سوره مائده، آیه ۹۱)

ترجمه:همانا شیطان می‌خواهد با شراب و قمار، در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. پس آیا (با این همه زیان) دست برمی‌دارید؟

تفسیر (برگرفته از تفسیر نور و مجمع‌البیان):

این آیه که در مقام بیان حرمت قطعی شراب و قمار نازل شده است،به عمق فساد این دو پدیده شوم اشاره می‌کند و هدف نهایی شیطان از ترویج آنها را آشکار می‌سازد. خداوند در این آیه سه اثر شوم و ویرانگر برای شراب و قمار برمی‌شمارد: اول، ایجاد عداوت (دشمنی) و بغضاء (کینه) در میان مردم. این دو، بزرگترین آفت جامعه انسانی هستند که بنیان خانواده‌ها و روابط اجتماعی را از هم می‌پاشند. دوم، بازداشتن از یاد خدا که همان غفلت از منبع تمام خوبی‌هاست. و سوم، بازداشتن از نماز که مهم‌ترین رابطه انسان با خالق است. این آیه نشان می‌دهد که شیطان برای نابودی انسان، ابتدا سراغ ابزارهایی می‌رود که او را از درون تهی کرده و روابطش را با دیگران و با خدا قطع کند.

در تفسیر المیزان،علامه طباطبایی بر این نکته تأکید می‌کند که شیطان برای رسیدن به اهداف شوم خود، از ابزارهای متنوعی استفاده می‌کند که شراب و قمار از مهم‌ترین و مؤثرترین آنهاست. شراب با زایل کردن عقل، پرده‌های حیاء و تقوا را دریده و انسان را به جنایات بزرگی مانند قتل و نزاع وادار می‌کند. قمار نیز با ایجاد حس بخل و حرص و طمع، بذر کینه را در دل برندگان و بازندگان می‌کارد و آنان را به دشمنی با یکدیگر وا می‌دارد. اینها ابزارهای مدرنی نیستند که فقط مختص گذشته باشند، بلکه هر پدیده‌ای که عقل را تضعیف کند (مانند مواد مخدر) و یا مال مردم را به باطل بخورد (مانند انواع کلاهبرداری‌ها و قمارهای اینترنتی) مصداق این آیه بوده و همان نتایج شوم را به دنبال خواهد داشت.

امروزه نیز شاهدیم که بسیاری از مشکلات جوامع بشری،از جمله افزایش طلاق، جنایت، نزاع‌های خیابانی و افسردگی، ریشه در مصرف مشروبات الکلی و گسترش قمارخانه‌ها و شرط‌بندی‌های آنلاین دارد. دشمنان بشریت با ترویج این فسادها، می‌خواهند جامعه بشری را به سمت انحطاط اخلاقی و فروپاشی فرهنگی سوق دهند. این آیه به ما هشدار می‌دهد که اینها بازیچه نیستند، بلکه نقشه‌ای حساب‌شده از سوی شیطان برای به بردگی کشیدن انسان‌ها و دور کردن آنان از خداست. مؤمن هوشیار کسی است که این نقشه‌ها را بشناسد و خود و خانواده خود را از این دام‌ها دور نگه دارد.

در پایان آیه،خداوند با یک استفهام انکاری و محبت‌آمیز می‌فرماید: “فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ؟” (آیا دست برمی‌دارید؟). این عبارت، اوج لطف و رحمت الهی را می‌رساند که پس از بیان تمام مفاسد و خطرات، اینگونه با مهربانی بندگانش را به ترک این گناهان دعوت می‌کند. این سوال در عین توبیخ، راه بازگشت و توبه را نیز برای همه باز می‌گذارد. پس بیاییم با شناخت این دسیسه بزرگ شیطانی، نه‌تنها خود از این محرمات دوری کنیم، بلکه دیگران را نیز از خطرات آنها آگاه سازیم و در جهت ایجاد جامعه‌ای پاک و سالم گام برداریم.

بی‌باکی در راه حق؛ شاخصه یاران واقعی خدا

آیه: يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (سوره مائده، آیه ۵۴)

ترجمه:(آنان) در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی‌هراسند. این فضل خداست که به هر کس بخواهد (و شایسته بداند) می‌دهد و خداوند گشایشگر داناست.

تفسیر (برگرفته از تفسیر نمونه و المیزان):

خداوند متعال در این آیه شریفه،پس از هشدار به مؤمنان درباره دوستی با اهل کتاب و کافران، ویژگی‌های بارز حزب‌الله و دوستان حقیقی خود را ترسیم می‌کند. اولین و برجسته‌ترین ویژگی آنان، جهاد در راه خدا است؛ جهادی همه‌جانبه که شامل مبارزه با نفس، مبارزه با شیطان، مبارزه با فساد و دفاع از حریم دین در برابر دشمنان می‌شود. اما نکته کلیدی و مکمل این جهاد، “عدم خوف از ملامت ملامتگران” است. این عبارت نشان‌دهنده اوج اخلاص و شجاعت مؤمن است؛ یعنی آنچنان هدفش والا و الهی است که سرزنش‌ها، تمسخرها و تهدیدهای دیگران، کوچکترین خللی در اراده‌اش ایجاد نمی‌کند. این صفت، مرز میان مؤمنان واقعی و مدعیان دروغین را مشخص می‌سازد.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که ترس از ملامت مردم،یکی از بزرگترین موانع بر سر راه انجام وظایف الهی، به ویژه در جامعه‌های فاسد یا مختلط است. بسیاری از افراد هستند که حق را می‌شناسند، اما به خاطر حرف مردم، از ابراز آن خودداری می‌کنند و یا در مسیر باطل گام برمی‌دارند. یاران واقعی خدا کسانی هستند که این زنجیر را پاره کرده و معیار خود را فقط رضای او قرار می‌دهند. این خصلت، در زندگی تمام پیامبران و امامان معصوم (علیهم السلام) به وضوح دیده می‌شود. آنان در ابلاغ رسالت و مبارزه با طاغوت‌ها، هرگز از سرزنش و استهزای اطرافیان خود نهراسیدند و استقامت ورزیدند.

این آیه برای زندگی امروز ما نیز درس‌های بزرگی دارد.در جامعه‌ای که گاهی ارزش‌ها دگرگون می‌شود و ممکن است انجام یک واجب دینی (مثل امر به معروف، حجاب، شرکت در مراسم مذهبی و…) با نگاه‌ها و حرف‌های تمسخرآمیز برخی افراد مواجه شود، یک مؤمن واقعی باید با تأسی به این آیه، محکم بایستد و از مسیر حق منحرف نشود. همچنین در عرصه کسب‌وکار، سیاست و فرهنگ، اگر انسان بداند که در راه درستی گام برمی‌دارد، نباید از انتقادها و سرزنش‌های نابجای دیگران بترسد و عقب‌نشینی کند. این استقامت و بی‌باکی، همان فضل و کرامتی است که خداوند به بندگان خاص خود عطا می‌کند.

در پایان آیه،خداوند با صفات “واسع” (گشایشگر) و “علیم” (دانا) خود، به مؤمنان بی‌باک اطمینان می‌دهد که نهتنها آنان را تنها نمی‌گذارد، بلکه گشایش و برکت خود را نیز شامل حالشان می‌کند. کسی که برای خدا کار کند و از ملامت‌ها نهراسد، خداوند پاداش او را در همین دنیا نیز با ایجاد عزت و احترام در دل‌ها، و در آخرت با بهشت جاویدان خواهد داد. پس بیاییم این روحیه را در خود تقویت کنیم و بدانیم که محبوبیت نزد خدا و اولیای او، بسی والاتر از محبوبیت نزد مردمی است که گاهی معیارهایشان با معیارهای الهی فاصله دارد.

تبلیغ خطابی یا زیست مشترک؟ چرا باید از منبر به پیاده‌رو برگردیم

این روزها هرجا را نگاه می‌کنی، تلویزیون پر است از برنامه‌های دینی؛ از «سمت خدا» و «محفل» بگیر تا «معلی» و سخنرانی‌های مختلف. شبکه قرآن، اعزام مبلغ، رادیو معارف، نماز جمعه و… همه دارند مستقیم و بی‌واسطه درباره دین حرف می‌زنند.

اما انگار یک جای کار می‌لنگد.

اتفاقاً ماجرا از زبان یک روحانی در سفر روسیه خیلی جالب شد. می‌گفت با امام جماعت مسجد سن‌پترزبورگ (که اصالتاً تاجیکی بود) دو ساعت نشستیم. در این دو ساعت، نه یک جمله مستقیم دینی گفت، نه موعظه کرد، نه حتی اشاره‌ای به خدا و پیامبر داشت. فقط ادب داشت، متانت داشت، تواضع داشت، پذیرایی کرد. نهایتاً خودمان کلافه شدیم و از او پرسیدیم: نظرت راجع به روش تبلیغی ما در ایران چیست؟

گفت: اگر همینطور ادامه بدهید، به سمت سکولاریسم می‌روید.

پرسیدیم: چطور؟

گفت: شما مدام دارید با زبان، دین را به مردم می‌گویید. اما پیامبر اسلام فقط جمعه‌ها خطبه می‌خواند. بقیه هفته را با مردم زندگی می‌کرد.

اینجاست که راز ماجرا معلوم می‌شود. ما «زیست مشترک» با مردم را فراموش کرده‌ایم. یعنی همان حضور بی‌واسطه در کوچه و بازار، سلام کردن به کسبه، قدم زدن در محله، همدلی کردن بدون شعار دادن.

تبلیغ خطابی، مستقیم و مکرر، خسته‌کننده و گاهی دافعه‌آفرین است. اما زیست مشترک، یعنی زندگی کردن در کنار مردم، اثرش عمیق‌تر و ماندگارتر است. حرف زدن درباره دین مهم است، اما زندگی کردن به سبک دینی در میان مردم، از هزاران برنامه تلویزیونی تأثیرگذارتر است.

عزت، تنها از آن خداوند است

 أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (سوره نساء، آیه ۱۳۹)

آیا آنان عزت را نزد (کافران) می‌جویند؟! در حالی که تمام عزت (و قدرت) از آنِ خداوند است.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه شریفه به شدت کسانی را که برای کسب عزت و احترام به سراغ دشمنان دین می‌روند و از آنان توقع سربلندی دارند،توبیخ می‌کند. خداوند با یک استفهام انکاری، پوچی این کار را آشکار می‌سازد: چگونه ممکن است از کسانی که خود نیازمند عزت هستند، عزت طلبید؟! سپس با یک جمله قاطع و محکم، تمام عزت و قدرت را منحصر در خود می‌داند. “فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا” یعنی تمام اسباب عزت در جهان به دست خداست و هر کس خواهان عزت است، باید خود را به خداوند متصل کند، نه به قدرت‌های پوشالی دنیا.

از منظر تفسیر شیعه،عزت دو گونه است: عزت حقیقی و عزت مجازی. عزت حقیقی، همان نزدیکی به خدا و بندگی اوست که منشأ تمام افتخارات است. اما عزت مجازی، آن چیزی است که انسان با اتکا به مال، مقام، قدرت یا ارتباط با دیگران به دست می‌آورد و به شدت ناپایدار و زودگذر است. کسانی که برای کسب احترام و موقعیت اجتماعی، به کافران و مستکبران پناه می‌برند، دچار توهمی بزرگ شده‌اند، زیرا آنان هرگز نمی‌توانند عزت واقعی به کسی ببخشند. عزت واقعی تنها در گرو ایمان، تقوا و ارتباط با خدای بی‌نیاز است.

امروزه نیز شاهد هستیم که برخی افراد یا جوامع برای حل مشکلات خود یا کسب منزلت بین‌المللی،به قدرت‌های استکباری وابسته می‌شوند، غافل از اینکه این وابستگی، ذلت و خواری آنان را به دنبال دارد. قرآن کریم به ما می‌آموزد که استقلال، عزت و سربلندی یک ملت، در گرو اتکا به خداوند، نیروهای داخلی و ایمان به وعده‌های الهی است. تاریخ نیز نشان داده است که هر گاه مسلمانان به خدا توکل کرده و از غیر او بریده‌اند، بر دشمنان خود پیروز شده‌اند و عزت یافته‌اند.

در نهایت،این آیه یک درس بزرگ سیاسی و اجتماعی به ما می‌دهد: خط قرمز ما در روابط بین‌الملل و حتی روابط فردی، نباید به جایی برسد که برای کسب عزت، به دشمنان خدا و اسلام تکیه کنیم. عزت واقعی در سایه دین‌داری، استقامت و پیروی از رهبری الهی به دست می‌آید. بیاییم باور کنیم که “وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ” (عزت از آن خدا و رسول و مؤمنان است) و دست نیاز و امید را فقط به سوی او دراز کنیم.