فرهنگی

مناجات عاشقانه…

آیت الله العظمی جوادی آملی:

در “مناجات شعبانیه ” با خدا چه می گوئیم؟ نیاز که نداریم، فقط در مناجات شعبانیه ناز است؛ سائر ادعیه ‘ نیاز ‘ است. 

در مناجات شعبانیه به ما چه می گویند! بخش های اول که (منادات) است، بخش دوم (مناجات) است، بعد نفس تمام می شود؛ خدایا! تو بگو، از این به بعد مناجات بکن؛ (و اجعلنی ممّن نادیته فاجابک و لاحظته فصعق لجلالک)…

ناز این است که: (لئن اخذتنی بذنبی اخذتک بعفوک)؛ خدایا! اگر تو در قیامت مؤاخذه کنی، بگویی چرا گناه کردی؛ من هم مؤاخذه می کنم، می گویم: تو که بزرگتر بودی چرا نبخشیدی؟! این مال چه کسی است؟ این نیاز نیست؛ این غنج است، این ناز است!

❇️ تکنیک‌های تقویت تمرکز کودکان

هر کودکی روش متفاوتی دارد. برخی کودکان وقتی اطلاعات را می‌بینند آن را بهتر درک می‌کنند. برخی با شنیدن راحت‌تر هستند و برخی وقتی یاد می‌گیرند که از اطلاعات استفاده عملی کنند و آن را لمس کنند.

بهتر است بدانید کودک شما در کدام گروه قرار دارد، چون به‌این‌صورت کودک اطلاعات را بهتر درک می‌کند و یادگیری او بلند‌مدت‌تر می‌شود.

▪️ دیداری: کودکانی که دیداری هستند وقی چیزی را می‌بینند بهتر آن را درک می‌کنند. در این مورد، کودک وقتی بهتر می‌تواند تمرکز کند که اطلاعات را می‌خواند و آن را می‌نویسد.

▫️درست‌کردن فلاش کارت: اگر کودک شما باید املا یا مفاهیم را یاد بگیرد، نوشتن آنها روی یک کارت کوچک و دائم نشان‌دادن به او، کمک می‌کند این مفاهیم را سریع‌تر درک کند و به‌خاطر بسپارد.

▪️نقاشی‌کردن: از کودک بخواهید چیزی را که یادمی‌گیرد، نقاشی کند. این کار کمک می‌کند کودک مطالب را بهتر در ذهن خود ببیند. یکی از فایده‌های این کار این است که مهارت‌های حرکتی کودک نیز بهبود پیدا می‌کند.

▫️خط‌خطی‌کردن: معمولا می‌بینیم که کودک وقتی درس می‌خواند گوشه کتاب‌ را خط‌خطی می‌کند و فکر می‌کنیم حواس‌ او پرت شده. ولی درواقع خط‌خطی‌کردن کمک می‌کند کودک مطالب را به‌خاطر بسپارد و بعدا راحت‌تر آنها را به‌یاد آورد.

▪️شنیداری: کودکانی که وقتی چیزی را می‌شنوند آن را بهتر درک می‌کنند، یادگیری شنیداری دارند.

بلندخواندن: کودکانی که یادگیری شنیداری دارند وقتی مطالب را بلند‌بلند می‌خوانند یا به خواندن کسی دیگر گوش می‌دهند، بهتر یاد می‌گیرند. در این موارد کتاب‌های صوتی برای کودک بهتر از کتاب‌های کاغذی هستند.

▫️حرکتی: کودکانی که یادگیری حرکتی دارند، باید مطالبی که می‌خوانند را لمس کنند تا آن را بهتر بفهمند و درک کنند. برای این کودکان، یادگیری با برنامه‌های عملی بهتر از بلندخواندن و نوشتن است.

چرا در سوره الرحمن، تعلیم قرآن بر خلقت انسان مقدم شده است؟

پرسش:

چرا در سوره الرحمن، عبارت “عَلَّمَ الْقُرْآنَ” پیش از “خَلَقَ الْإِنْسَانَ” آمده است؟

پاسخ:

سوره الرحمن که به عنوان “عروس قرآن” نیز شناخته می‌شود، با نام مبارک “الرحمن” آغاز می‌گردد و سرشار از یادآوری نعمت‌های بی‌شمار الهی بر جن و انس است. در چهار آیه نخست این سوره می‌خوانیم:

«الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»

(خداوند رحمان، قرآن را آموزش داد، انسان را آفرید، و به او بیان را یاد داد.)

در نگاه نخست، ترتیب طبیعی این است که نخست انسان آفریده شود، سپس توانایی سخن گفتن (بیان) به او داده شود، و پس از آن قرآن به او آموخته شود. اما در این آیات، تعلیم قرآن بر خلقت انسان مقدم شده است. پرسش اینجاست: حکمت این تقدیم چیست؟

قاعده تقدیم و تأخیر در قرآن

قرآن کریم بر اساس اصول بلاغت و فصاحت نازل شده و چینش آیات در سوره‌ها، به فرمان پیامبر اکرم (ص) و با نظم توقیفی صورت گرفته است. بنابراین هرگونه تقدیم و تأخیر در آیات، دارای حکمت و هدفی بلاغی است. مهم‌ترین دلیل تقدیم یک موضوع، اهمیت و برتری آن نزد خداوند است.

چرا تعلیم قرآن بر خلقت انسان مقدم شد؟

اگرچه از نظر زمانی، آفرینش انسان و توانایی بیان، مقدم بر نزول قرآن بوده است، اما تقدیم “تعلیم قرآن” بر “خلقت انسان” در این آیات، نشان‌دهنده جایگاه والای قرآن به عنوان بزرگ‌ترین نعمت الهی است.

📌 قرآن نه تنها راهنمای سعادت بشر است، بلکه سرچشمه تمام نعمت‌های معنوی و مادی به شمار می‌آید. به همین دلیل، خداوند برای نشان دادن عظمت این کتاب آسمانی، آن را بر خلقت انسان مقدم داشته است.

📌 این تقدیم، پیامی عمیق به همراه دارد:

ارزش حقیقی انسان به ارتباط او با وحی و قرآن وابسته است.

انسان اگرچه اشرف مخلوقات است، اما این شرافت را در سایه تعلیم قرآن و پیروی از آن به دست می‌آورد. در واقع، فکر و معرفت (که محصول تعلیم قرآن است) بر جسم و طبیعت مادی مقدم است و انسان بدون قرآن، به کمال نهایی خود نمی‌رسد.

نتیجه‌گیری

تقدیم “عَلَّمَ الْقُرْآنَ” بر “خَلَقَ الْإِنْسَانَ” در سوره الرحمن، نه یک بی‌ترتیبی، بلکه یک هشدار و یادآوری مهم است:

🔹 قرآن عظیم‌ترین نعمت الهی است.

🔹 هدف از خلقت انسان، رسیدن به کمال از طریق تعلیم قرآن است.

🔹 ارزش انسان به میزان بهره‌گیری او از این کتاب آسمانی سنجیده می‌شود.

—

📚 منابع برای مطالعه بیشتر:

· تفسیر المیزان، ج۱۹، ص۹۴

· تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۹۶

· البدائع فی علوم القرآن، ص۲۲۳

· سبک‌شناسی اعجاز بلاغی قرآن، ص۲۸۷

تحلیل و بررسی حکمت‌های حق طلاق برای مردان در اسلام

 طلاق به معنای پایان دادن ازدواج دائم است که با صیغه‌ای خاص همراه بوده و ازنظر دین مبین اسلام، هرچند این عمل، کاری منفور به‌حساب آمده، ولی مباح و حلال دانسته شده است.(1)

در قرآن کریم، پیش از تحقق طلاق، توصیه‌هایی شده است که برخی مربوط به ساختار درونی خانه و رابطه بین زن و شوهر بوده(۲) و برخی نیز ناظر به دخالت بزرگان و معتمدان، برای حل مشکلات زوجین از بیرون خانه است.(3)

با این مقدمه به سراغ سؤال یاد شده رفته و پاسخ آن را در قالب چند نکته تقدیم می‌کنیم:

نکته اول:

در ابتدا باید به این نکته توجه داشت که به‌مقتضای عدالت استحقاقی، حق و تکلیفی که در زندگی برای زن و مرد در نظر گرفته‌شده است، مطابق با خصوصیات سرشتی و ویژگی‌های فطری و تغییرناپذیر ایشان است.

در یک‌طرف از زندگی زناشویی، زنی قرار دارد که در بیشتر موارد در احساسات و عواطف بیشتری دارد و از طرف دیگر، مردی قرار دارد که معمولا در تدبیر امور و رویکردهای کلی در زندگی جلوتر است. این دو، هرکدام به جهت ویژگی‌هایی که دارند، در کنار یکدیگر به تکمیل و تکامل هم مدد می‌رسانند؛ اما سؤال اینجاست که اگر قرار باشد، جدایی و فراقی در این زندگی حاصل شود، بار سنگین، تصمیم برای انحلال یک خانواده را باید بر دوش کدام طرف گذاشت؟ طرفی که بیشتر منطقی است یا طرفی که بیشتر احساسی است؟ این‌یک حقیقت است که تصمیم عجولانه و رنجش سریع از صفاتی است که در خانم‌ها بیشتر دیده می‌شود.

 در مقابل مردان به لحاظ ساختار روحی سعی دارند کارها را از طریق دوراندیشی پیش ببرند.(۴) ازآنجاکه منشأ پاره‌ای از طلاق‌ها بر سر مسائل کوچک و جزئی است و برخی در دامن زدن به مسائل جزئی مهارت خاصی دارند، اگر قرار بود اختیار طلاق به دست‌زنان بیافتد، آمار طلاق به‌مراتب بیشتر از امروز بود زیرا با اندکی تفحص در اطراف خود پی می‌بریم که تحمل و بردباری مردان در مقابل مسائل جزئی بیش از زنان است.(5)

از سوی دیگر، روانشناسان و محققین برخی از کشورهای پیشرفته به این نتیجه رسیده‌اند که اگر زنان ازلحاظ تأمین هزینه‌های زندگی وابسته به مرد نباشند، جز در شرایط خاص، شاید اصراری بر حفظ پیمان زناشویی نداشته باشند، برای مثال برخی از زنان در دوران بارداری از مرد خود متنفر می‌شوند و گسستن رشته زناشویی برایشان مهم نیست. نیز برخی از آنان در ایام عادت یا شیر دادن به طفل، یک نوع عصبانیت، ناراحتی و نگرانی روحی در خود احساس می‌کنند.(6)

اگرچه بیشتر بودنِ احساسات در بانوان، نقطه قوت ایشان است و بدون آن، نقش مادری و محوری زن در خانواده تأمین نخواهد شد؛ اما هنگام تصمیم بر سر انحلال یک زندگی که تبعات آن می‌تواند، تمام خانواده ازجمله فرزندان را در بربگیرد، مصلحت آن است که مدیریت این امر به دست کسی باشد که قدرت بیشتری در مهار احساسات و درنتیجه آن، اتخاذ یک تصمیم منطقی را داشته باشد.

نکته دوم:

ممکن است بپرسید، چه تضمینی وجود دارد که مرد، احساسی عمل‌نکرده و خانواده را ویران نسازد؟

در پاسخ می‌گوییم: اولاً، صحبت ما در خصوص ویژگی‌های غالب مردانه و زنانه است و این حقیقت منافاتی با این مسئله ندارد که برخی از مردان، کاملاً غیرمنطقی و احساسی رفتار کنند. 

دوم اینکه، در شرع مقدس اسلام، احکامی وجود دارد که می‌توان آن را به‌مثابه موانعی برای طلاق از سوی آقایان دانست. نظیر آنکه مرد، ملزم به پرداخت مهریه در مقابل همسر خود است، درحالی‌که زن، چنین مانعی ندارد.(7)

این در حالی است که اگر طلاق به دست‌زن بود، بدون هیچ مانعی می‌توانست این کار را بارها و بارها تکرار کند، درحالی‌که راه سوءاستفاده هم برای برخی از زنان، کاملاً باز می‌شد. به این شکل که با مردان متعدد ازدواج می‌کردند و کمی پس از جاری شدن صیغه عقد، صیغه طلاق را می‌خواندند! در این صورت، مرد موظف به پرداخت مهریه به همسری خواهد بود که حتی یک هفته هم با او زندگی نکرده است!

نکته سوم:

به این نکته نیز باید توجه داشت که به‌صورت معمول، زندگی زناشویی با درخواست و اظهار علاقه مرد آغازشده و قبول زن، آن را ادامه می‌دهد. درواقع به‌صورت عادی، این مردان هستند که عشق و نیاز خود را به تشکیل زندگی و داشتن همسر، اظهار می‌دارند و زنان، در مقام ناز و بی‌نیازی، مرد مورد نظر خود را از میان همه مردانی که به‌سوی او متوجه شده‌اند، انتخاب می‌کند.

بنابراین مقام زن، مقام بی‌نیازی است و اگر انحلال زندگی به دست‌زنان باشد، بسیار متفاوت از زمانی خواهد بود که این امر را به دست مردانی بسپاریم که اساساً عشق و نیازشان برای این زندگی، سبب تحقق آن شده است.

پی‌نوشت‌ها:

1. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری‌، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج۶، ص۵۴.

2. سوره نساء، آیه ۳۴.

3. سوره نساء، آیه ۳۵.

4. مهرپور، حسین، مباحثی از حقوق زن، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۹۵، چ ۵، ص۱۶۷.

5. لوئیس، فرانکل، روان شناسی زن، مترجم شکوه السادات خوانساری نژاد، تهران، نشر شکوه دانش، ۱۳۸۰ ش، چ ۲، ص۷۵.

6. حقانی زنجانی، حسین، طلاق یا فاجعه انحلال خانواده، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،۱۳۷۴ ش، چ ۴، ص۲۷.

7. ر.ک طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، چ ۵، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۳۶۱.

تبیین عدم تناقض بین آیه «فی کبد» و آیه «ما أصابک من حسنه»

پرسش: قرآن یک جا می‌گوید: «همانا ما انسان را در رنج و سختی قرار داده‌ایم»، اما در جای دیگر می‌گوید: «هرچه از رنج و سختی به انسان می‌رسد از خود اوست و هر چه نیکی می‌رسد از خداوند است»! آیا این تناقض بین آیات قرآن نیست؟

پاسخ: آیه شریفه «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَد» (به یقین انسان را در رنج و مشقت آفریدیم.)(۱) بیانگر این مطلب است که انسان از آغاز زندگی مراحل زیادی از مشکلات و درد و رنج‌ها را طی می‌کند تا متولد شود و بعد از تولد در دوران طفولیت و سپس جوانی و از همه مشکل‌تر دوران پیری، مواجه با انواع مشقت‌ها و رنج‌ها است و این طبیعت زندگی دنیا و انتظار غیر آن داشتن اشتباه است.(۲) پس این آیه ناظر به سختی‌هایی است که در دل طبیعت وجود دارد و هر کسی در این دنیا زاده شود خواه ناخواه مواجه با این سختی‌ها و مشکلات خواهد بود.

اما در توضیح آیه شریفه «ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَهٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَکَ مِنْ سَیئَهٍ فَمِنْ نَفْسِکَ؛ هر چه از خوبی به تو می‌رسد، پس از خداست و هر چه از بدی به تو می‌رسد، پس از خود توست.»(۳) باید گفت: حسنه و سیئه (امور خوشایند و ناخوشایند)، هردو از خدای سبحان است. البته حسنات و خیرات، هم از پیش خدا «مِنْ عِنْدِ اللَّه» و هم از اوست «مِن اللهِ»، زیرا وی منشأ هر خیر و رحمت است؛ اما سیئات و شرور، فقط از نزد خداست (من عندالله) نه از خدا (من الله)؛ بلکه از انسان است «فَمِنْ نَفْسِکَ» و علت آن‌ها گناهان خود انسان است. فضل و رحمت الهی مستقیماً از خداست؛ ولی نقمت و غضب الهی هرگز ابتدائاً از خداوند صادر نمی‌شود.(۴)  

به عبارت دیگر اگر سیئات و بدی‌ها را تجزیه و تحلیل کنیم دارای دو جنبه هستند: یکی جنبه مثبت، دیگری جنبه منفی؛ و این، جنبه منفی آن است که قیافه سیئه (ناخوشایند) به آن می‌دهد و به شکل «زیان نسبی» در می‌آورد؛ به عنوان مثل انسانی که به وسیله سلاح گرم یا سرد، بی‌گناهی را به قتل می‌رساند، مسلماً مرتکب سیئه‌ای شده است. اکنون عوامل وجود این کار بد را بررسی می‌کنیم در میان این عوامل، قدرت انسان، فکر انسان، قدرت یک اسلحه سرد یا گرم، نشانه گیری صحیح، استفاده از فرصت مناسب، تأثیر و قدرت گلوله دیده می‌شود که تمام این‌ها جنبه‌های مثبت قضیه است، زیرا همه آن‌ها می‌توانند مفید و سودمند واقع شوند و اگر درست به کار گرفته شوند مشکلات بزرگی را حل می‌کنند؛ اما جنبه منفی قضیه آن است که تمام این قدرت‌ها و نیروها در جای غلطی به کار گرفته شده است، مثلاً به جای این که به وسیله آن‌ها دفع خطر حیوان درنده و یا یک قاتل جانی و خطرناک شده باشد، در مورد انسان بی‌گناهی به کار رفته است.

همین جنبه منفی اخیر است که آن را به صورت «سیئه» در می‌آورد، وگرنه، نه قدرت نشانه گیری انسان چیز بدی است و نه نیروی باروت و نفوذ گلوله، همه این‌ها منابع قدرت‌اند و در مورد خود قابل استفاده فراوان است.

بنابراین، اگر تمام حسنات و سیئات به خداوند نسبت داده شود به دلیل آن است که تمام منابع قدرت حتی قدرت‌هایی که از آن سوء استفاده می‌شود، از ناحیه خدا است و سرچشمه قسمت‌های سازنده و مثبت او است و اگر در آیه ۷۹ نساء «سیئه» به مردم نسبت داده شده است، اشاره به همان «جنبه‌های منفی» قضیه و سوء استفاده از مواهب و قدرت‌های خدادادی است؛ و این درست به آن می‌ماند که پدری سرمایه‌ای به فرزند خود برای ساختن خانه خوبی بدهد، ولی او آن را در راه مواد مخدر و فساد به کار اندازد، شکی نیست که او از نظر اصل سرمایه، مدیون پدر است، ولی از نظر سوء استفاده، مستند به خودش.(۵)  

در هر حال این حسنه و سیئه‌ای که در آیه ۷۹ سوره نساء آمده است غیر از آن رنج و تعب فراگیری است که در آیه ۴ سوره بلد آمده است، زیرا همه حسنات و سیئات، در دل رنج دنیا شکل می‌گیرد. به عنوان مثال تولّد فرزند برای پدر و مادر حسنه است، اما همین حسنه همراه با تعب و سختی‌های فراوانی است، مانند سختی‌های حمل و وضع حمل فرزند برای مادر و تهیه امکانات مادّی بعد از تولّد برای پدر؛ بنابراین می‌توان گفت: رنج و تعبی که در آیه ۴ سوره بلد آمده، رنج و تعبی ذاتی و فراگیر این دنیا است و شامل حال همه انسان‌ها می‌شود؛ اما آن حسنات و سیئاتی که در آیه ۷۹ سوره نساء بیان شده، عرضی است و شامل حال همه انسان‌ها نمی‌شود.

نتیجه:

۱. مراد از رنج و سختی که در آیه ۴ سوره بلد بدان اشاره شده، سختی‌هایی است که با طبیعت این دنیا آمیخته است و شامل حال همه انسان‌ها می‌شود، چه آدم‌های خوبی باشند یا بد.

۲. حسنه و سیئه می‌توانند تکوینی و تشریعی باشند؛ در آیه ۷۹ سوره نساء مراد از این دو، قسم تکوینی آن است.

۳. در نظام تکوین، همه خیرات و شرور، از پیش خدای سبحان است؛ البته خیرات، هم از پیش خداست و هم از اوست، اما سیئات فقط از نزد خداست، نه از خدا، بلکه از انسان است.

۴. اگر تمام حسنات و سیئات به خداوند نسبت داده می‌شود به دلیل آن است که تمام منابع قدرت حتی قدرت‌هایی که از آن سوء استفاده می‌شود، از ناحیه خدا است؛ و اگر سیئات به مردم نسبت داده می‌شود اشاره به سوء استفاده از مواهب و قدرت‌های خدادادی است.

۵. حسنه و سیئه‌ای که در آیه ۷۹ سوره نساء آمده غیر از رنج و تعب فراگیری است که در آیه ۴ سوره بلد آمده است، زیرا همه حسنات و سیئاتی که در آیه ۷۹ سوره نساء بدان اشاره شد در دل رنج و تعب دنیوی شکل می‌گیرد که در آیه ۴ سوره بلد بدان اشاره شد.

کلمات کلیدی: تفسیر آیه ۴ بلد، تفسیر آیه ۷۹ نساء، تصبهم حسنه، تصبهم سیئه، من نفسک، فی کبد.

پانویس:

1). سوره بلد، آیه ۴.

2). مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۱۰.

3). سوره نساء، آیه ۷۹.

4). ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۱۹، ص۵۷۲-۵۷۳.

5). ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۴، ص۲۱-۲۲.