فرهنگی

استقامت بر ولایت؛ کلید نزول فرشتگان

 إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (سوره فصلت، آیه ۳۰)

همانا کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند که نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد شما را به بهشتی که وعده داده می‌شدید.

تفسیر (برگرفته از تفسیر اهل بیت علیهم السلام و نور):

این آیه یکی از زیباترین و امیدبخش‌ترین آیات قرآن است که پاداش عظیم استقامت در ایمان را بیان می‌کند."قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ” یعنی ایمان به خدا و اقرار به ربوبیت او، که اساس همه باورهای دینی است. اما نکته مهم، کلمه “ثُمَّ اسْتَقَامُوا” است. ایمان به تنهایی کافی نیست، بلکه استقامت بر آن ایمان تا پایان عمر، شرط دریافت این پاداش عظیم است.

امام صادق (ع) در تفسیر این آیه می‌فرمایند: “یعنی در اعتقاد به تک‌تک ائمه (ع)، که یکی پس از دیگری استقامت کردند.” امام باقر (ع) نیز می‌فرمایند: “یعنی کسانی که به طور کامل از خدا و پیامبرش اطاعت کردند و ولایت اهل بیت (ع) را به طور کامل پذیرفتند، سپس بر آن استقامت کردند.” این تفاسیر نشان می‌دهد که استقامت بر ایمان، در گرو استقامت بر ولایت اهل بیت (ع) و پیروی از آنان است.

نتیجه این استقامت،نزول فرشتگان بر مؤمنان است. “تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ". این نزول در چه زمانی است؟ بر اساس روایات، این نزول در لحظات حساس زندگی، به ویژه هنگام مرگ، اتفاق می‌افتد .

در آن هنگام که انسان از دنیا می‌رود و با عالم جدیدی روبرو می‌شود، فرشتگان الهی به استقبال او می‌آیند و با سه پیام مهم او را دلدار می‌دهند: “أَلَّا تَخَافُوا” (نترسید) از آینده و آنچه پیش رو دارید، “وَلَا تَحْزَنُوا” (غمگین مباشید) بر آنچه از دنیا و خانواده خود به جای گذاشته‌اید، “وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ” (بشارت باد شما را به بهشت). این سه پیام، تمام نگرانی‌های انسان را در آستانه مرگ برطرف می‌کند و او را با آرامش و اطمینان به سوی سرای جاوید رهسپار می‌سازد.

استقامت در ایمان و ولایت،تنها به زمان مرگ محدود نمی‌شود، بلکه آثار آن در تمام زندگی جاری است. کسی که بر ایمان خود استوار باشد، در برابر مشکلات زندگی صبور است، در برابر وسوسه‌های شیطان مقاوم است، و در برابر شبهات دشمنان دچار تردید نمی‌شود.

چنین انسانی در سایه استقامت، از آرامش روحی و روانی عمیقی برخوردار است و ناملایمات زندگی او را از پا در نمی‌آورد. امام علی (ع) نیز در سفارش‌های خود، پیوسته بر استقامت تأکید می‌فرمودند و می‌فرمایند: “العمل العمل ثم النهایة النهایة و الاستقامة الاستقامة” (عمل کنید، عمل کنید، سپس به پایان کار بیندیشید و استقامت ورزید، استقامت) .

در پایان،این آیه درس بزرگی به ما می‌دهد: ایمان یک نقطه شروع است، نه نقطه پایان. آنچه مهم است، تداوم و استقامت بر این ایمان تا آخرین لحظه عمر است. بسیاری از مردم ایمان می‌آورند، اما در میانه راه سست می‌شوند یا منحرف می‌گردند.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: “گروهی این جمله را بر زبان جاری کردند، سپس بیشتر آنها کافر شدند. هر کس این عقیده را تا دم مرگ داشته باشد، از زمره کسانی است که بر آن استقامت ورزیده است.” بیاییم از خداوند توفیق استقامت بر ایمان و ولایت اهل بیت (ع) را مسئلت کنیم تا در لحظه مرگ، فرشتگان الهی به استقبال ما آمده و ما را به بهشت بشارت دهند.

مودت اهل بیت (ع)؛ اجر رسالت و پاداش زحمات پیامبر

ذَٰلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۗ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ ۗ وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ (سوره شوری، آیه ۲۳)

این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند به آن بشارت می‌دهد. بگو: من بر این رسالت، پاداشی از شما نمی‌خواهم، جز دوستی نزدیکانم [اهل بیتم] و هر کس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی‌اش می‌افزاییم. به راستی که خداوند آمرزنده و سپاسگزار است.

تفسیر (برگرفته از تفسیر نمونه و دانشنامه اسلامی):

این آیه یکی از مهم‌ترین آیات در باب فضیلت و جایگاه اهل بیت پیامبر(ع) است. خداوند به پیامبر (ص) دستور می‌دهد که به مردم بگوید: من در برابر ۲۳ سال زحمت طاقت‌فرسای رسالت، هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم، جز “الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى” (دوستی در مورد نزدیکانم). منظور از “قربی” چه کسانی هستند؟

روایات متعدد و معتبر از شیعه و سنی، آن را به اهل بیت پیامبر (ع) یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) تفسیر کرده‌اند . ابن عباس می‌گوید: وقتی این آیه نازل شد، از پیامبر پرسیدند: نزدیکان تو که دوستی آنان بر ما واجب است چه کسانی هستند؟ فرمود: “علی و فاطمه و حسن و حسین” . امام صادق (ع) نیز در پاسخ به سؤال درباره این آیه فرمودند: “دروغ می‌گویند، این آیه درباره ما به خصوص، یعنی اهل بیت رسول خدا (ص) نازل گردیده است” .

این آیه یک حقیقت مهم را روشن می‌سازد:محبت اهل بیت (ع) نه یک کار مستحب و اختیاری، بلکه یک وظیفه دینی واجب برای همه مسلمانان است. این محبت، پاداش زحمات طاقت‌فرسای پیامبر (ص) در طول ۲۳ سال نبوت است. اما این محبت، یک رابطه عاطفی صرف نیست، بلکه مقدمه‌ای برای هدایت و پیروی است.

کسی که اهل بیت (ع) را دوست دارد، به دنبال شناخت آنان می‌رود، از سخنانشان الهام می‌گیرد و در مسیر آنان گام برمی‌دارد. امام حسن مجتبی (ع) در خطبه‌ای فرمودند: “منظور خداوند از اقتراف حسنه (کار نیک) در این آیه، مودت و دوستی ما اهل بیت است” . یعنی دوستی اهل بیت (ع) خود یک حسنه بزرگ است که خداوند بر آن پاداش می‌دهد.

در ادامه آیه،خداوند می‌فرماید: “وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا” (هر کس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی‌اش می‌افزاییم). این وعده الهی، شامل همه کارهای نیک می‌شود، اما به خصوص شامل دوستی اهل بیت (ع) نیز هست.

کسی که این محبت را در دل داشته باشد و در عمل نیز پیروی از آنان را پیشه کند، خداوند حسنات او را چندین برابر می‌کند. این افزایش، هم در دنیا به صورت توفیق بیشتر و هم در آخرت به صورت پاداش مضاعف ظهور می‌کند. خداوند با صفات “غفور” (آمرزنده) و “شکور” (سپاسگزار) خود، نشان می‌دهد که از محبت‌کنندگان به اهل بیت (ع) سپاسگزاری کرده و گناهانشان را می‌آمرزد.

در پایان،این آیه به ما می‌آموزد که محبت اهل بیت (ع) سرمایه عظیمی است که خداوند در اختیار امت اسلامی قرار داده است. این محبت، هم اجر رسالت پیامبر (ص) است و هم وسیله‌ای برای تقرب به خداوند. امام سجاد (ع) و دیگر امامان معصوم (ع) پیوسته بر این آیه تأکید می‌کردند و آن را دلیل بر حقانیت خود می‌دانستند.

بیاییم این محبت را در دل‌های خود زنده نگه داریم، آن را به فرزندان خود منتقل کنیم، و در عمل نیز پیرو راستین اهل بیت (ع) باشیم تا مشمول آمرزش و پاداش بزرگ الهی گردیم.

با سختی، آسانی است؛ نوید گشایش پس از هر تنگنا

 فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (۵) إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (سوره شرح، آیه ۵-۶)

پس مسلماً با (هر) سختی، آسانی است. (آری) مسلماً با (هر) سختی، آسانی است.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این دو آیه کوتاه اما پرمعنا،یکی از قوی‌ترین و امیدبخش‌ترین پیام‌های قرآن را به همه انسان‌ها، به ویژه مؤمنان، ارائه می‌دهند. خداوند در این آیات، یک قانون کلی و همیشگی هستی را بیان می‌کند: همراه با هر سختی، آسانی وجود دارد. نکته قابل تأمل، تکرار این جمله است. ابتدا می‌فرماید: “فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا” و سپس برای تأکید بیشتر می‌فرماید: “إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا".

این تکرار، برای اطمینان‌بخشی بیشتر به دل‌های نگران و مضطرب است. مؤمن باید بداند که هر سختی و مشکلی در زندگی، پایان‌پذیر است و به دنبال آن گشایش و آسانی خواهد آمد. این یک وعده قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی است. تاریخ زندگی پیامبران و اولیای الهی، گواه این حقیقت است. آنان پس از هر سختی طاقت‌فرسا، به گشایش و پیروزی رسیدند.

تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که"عسر” (سختی) در هر دو آیه با “ال” (الف و لام) آمده است که نشان‌دهنده عمومیت و شمول آن است. یعنی هر سختی که در جهان وجود دارد، همراه با آسانی است. اما “یسر” (آسانی) در هر دو آیه بدون “ال” و به صورت نکره آمده است که نشان‌دهنده عظمت و تنوع آن است.

یعنی آن آسانی، چنان بزرگ و متنوع است که قابل شمارش و توصیف نیست. همچنین، این دو آیه نشان می‌دهند که سختی و آسانی با هم هستند، نه پشت سر هم. یعنی در دل هر سختی، آسانی نهفته است و مؤمن می‌تواند در همان حال که در سختی به سر می‌برد، امید به گشایش داشته باشد و آثار آن را ببیند. این دیدگاه، انسان را از ناامیدی و یأس نجات می‌دهد.

این آیات در زندگی روزمره ما کاربرد فراوانی دارد.گاهی در مشکلات مالی، گاهی در بیماری، گاهی در غم از دست دادن عزیزان، گاهی در ناکامی‌های شغلی و تحصیلی، ممکن است احساس کنیم که راه به جایی نداریم و همه چیز تمام شده است.

اما این آیات به ما یادآوری می‌کنند که نه، اینطور نیست. پس از این شب تاریک، صبح روشن خواهد آمد. پس از زمستان سرد، بهار پرطراوت خواهد رسید. این وعده الهی است و خداوند هرگز خلاف وعده خود عمل نمی‌کند. امام علی (ع) می‌فرمایند: “صبر کن که سختی‌ها با آسانی‌ها همراهند.”

در پایان،این آیات قوی‌ترین منبع امید و انگیزه برای مبارزه با مشکلات هستند. مؤمن با تکیه بر این وعده الهی، هرگز در برابر سختی‌ها زانو نمی‌زند و دست از تلاش برنمی‌دارد. او می‌داند که هر چه سختی بیشتر باشد، آسانی پس از آن نیز بزرگ‌تر خواهد بود.

پیامبر اسلام (ص) در سخت‌ترین لحظات زندگی، به این آیات امید داشت و به یارانش نیز امید می‌داد. بیاییم ما نیز این آیات را زمزمه کنیم و به خود و دیگران امید دهیم که “إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا". این، نوید همیشگی خدا به بندگانش است.

تلاوت قرآن؛ نسخه شفابخش روح و پیکر

 ۞ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَىٰ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ ۚ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ ۚ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ۖ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ۚ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَىٰ وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ (سوره مزمل، آیه ۲۰)

قطعاً پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنان که با تو هستند، نزدیک دو سوم شب یا نصف یا یک سوم آن را (به نماز) برمی‌خیزید. و خداست که شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند. او می‌داند که شما نمی‌توانید (به طور دقیق) آن را محاسبه کنید، پس شما را بخشید. پس هر چه از قرآن برایتان میسر است، تلاوت کنید. او می‌داند که برخی از شما بیمار خواهند شد، و گروهی دیگر برای به دست آوردن رزق و روزی در زمین سفر می‌کنند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند، پس هر چه از قرآن برایتان میسر است، تلاوت کنید.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این آیه،آخرین آیه سوره مزمل است و یک تخفیف و رحمت الهی برای مسلمانان به شمار می‌آید. در ابتدای سوره، پیامبر (ص) و یارانش مأمور به شب‌زنده‌داری طولانی (نزدیک به نیمی از شب) شده بودند. اما خداوند با علم به اینکه این تکلیف برای همه مسلمانان در همه حال ممکن نیست، آن را تخفیف داد و فرمود: “فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ” (پس هر چه از قرآن برایتان میسر است، تلاوت کنید).

این جمله دوبار در این آیه تکرار شده است. این دستور، نشان‌دهنده اهمیت فوق‌العاده تلاوت قرآن است. تلاوت قرآن، حتی به مقدار کم، جایگزین عبادت‌های طولانی شبانه شده است. خداوند با این تخفیف، هم رحمت خود را نشان داده و هم اهمیت ارتباط با قرآن را گوشزد کرده است.

تفسیر نمونه به این نکته اشاره می‌کند که در این آیه،سه گروه از مسلمانان استثنا شده‌اند: بیماران، مسافران (که برای تجارت و کسب روزی سفر می‌کنند)، و مجاهدان راه خدا. این سه گروه به دلیل شرایط خاص خود، نمی‌توانند مانند دیگران به عبادات طولانی بپردازند.

اما خداوند به آنان نیز دستور می‌دهد که به اندازه توان خود، قرآن تلاوت کنند. این نشان‌دهنده آن است که تلاوت قرآن، عبادتی است که برای همه افراد در همه حال (حتی در سفر و بیماری) امکان‌پذیر است و هیچ‌گاه نباید ترک شود. تلاوت قرآن، نورانیت می‌آورد، دل را زنده می‌کند و انسان را با خدا مرتبط می‌سازد. امام رضا (ع) می‌فرمایند: “قرآن، ریسمان محکم الهی، و راهنمای مطمئن به سوی بهشت است.”

“مَا تَيَسَّرَمِنَ الْقُرْآنِ” (هر چه از قرآن برایتان میسر است). این عبارت، نشان‌دهنده آسان بودن ارتباط با قرآن است. خداوند از ما تلاوت تمام قرآن را در شبانه‌روز نخواسته، بلکه به اندازه توانمان از ما قبول می‌کند. حتی شده روزی چند آیه، اما با تدبر و توجه. این تلاوت، آثار شگرفی در روح و جان انسان دارد. قرآن، کتاب هدایت، نور، شفا و رحمت است. تلاوت آن، آرامش‌بخش دل‌ها، افزایش‌دهنده ایمان، و روشنگر راه زندگی است. امام علی (ع) می‌فرمایند: “خانه‌های خود را با تلاوت قرآن نورانی کنید.”

در پایان،این آیه یک درس مهم به ما می‌دهد: قرآن را در زندگی خود جاری کنیم. چه بیمار باشیم، چه سالم، چه در سفر باشیم، چه در حضر، چه در حال جهاد باشیم، چه در حال کسب و کار، نباید از قرآن غافل شویم.

تلاوت قرآن، وسیله‌ای برای ارتباط دائمی با خداست و ما را در برابر مشکلات و سختی‌ها مقاوم می‌سازد. بیاییم هر روز، حتی چند دقیقه را به تلاوت قرآن اختصاص دهیم و از برکات بی‌کران آن بهره‌مند گردیم.

تقوا و توکل؛ دو بال پرواز به سوی گشایش و روزی

 وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (۲) وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ۚ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا (سوره طلاق، آیه ۲-۳)

و هر کس از خدا پروا کند، (خدا) برای او راه نجاتی قرار می‌دهد و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد. و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است. همانا خدا فرمان خود را به انجام رساننده است. به یقین، خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.

تفسیر (برگرفته از تفسیر المیزان و نمونه):

این دو آیه از جمله پربرکت‌ترین و امیدبخش‌ترین آیات قرآن کریم هستند که رابطه تقوا و توکل با گشایش در مشکلات و افزایش روزی را بیان می‌کنند.خداوند در این آیات، چهار وعده مهم به متقین و متوکلین می‌دهد. اول: “يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا” (برای او راه نجاتی قرار می‌دهد).

یعنی از هر تنگنا و مشکلی که در آن گرفتار شوند، راهی برای خروج می‌گشاید.

دوم: “وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ” (و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد). یعنی نه تنها راه نجات را نشان می‌دهد، بلکه روزی و برکت را از مسیرهای غیرمنتظره به سوی او سرازیر می‌کند.

سوم: “وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ” (و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است). یعنی خداوند امور کسی را که به او اعتماد کند، خودش کفایت می‌کند.

و چهارم: “إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ” (خداوند فرمان خود را به انجام رساننده است). یعنی هیچ قدرتی نمی‌تواند مانع اجرای فرمان و اراده خدا شود.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به این نکته اشاره می‌کند که"مخرج” (راه نجات) مفهومی وسیع دارد و شامل نجات از هر گونه تنگنای مادی و معنوی می‌شود. کسی که تقوا پیشه کند، خداوند درهای بسته را به روی او می‌گشاید و از تاریکی‌ها به سوی نور رهبری‌اش می‌کند. همچنین “رزق” فقط به معنای مال و ثروت نیست، بلکه شامل علم، سلامت، آرامش، توفیق و هر نعمت مادی و معنوی دیگر می‌شود.

تقوا یعنی مراقبت دائمی از خود در برابر گناه و انجام واجبات. این مراقبت، انسان را در مسیر بندگی قرار می‌دهد و خداوند نیز به پاس این بندگی، درهای رحمت خود را به روی او می‌گشاید. امام صادق (ع) می‌فرمایند: “کسی که می‌خواهد خداوند دعایش را مستجاب کند و در سختی‌ها به فریادش برسد، باید در آسانی‌ها و سختی‌ها تقوا پیشه کند.”

“توکل"به معنای اعتماد قلبی به خداوند در همه امور و سپردن نهایی کارها به اوست. این به معنای دست روی دست گذاشتن و ترک تلاش نیست، بلکه به این معناست که انسان پس از انجام وظیفه و تلاش کامل، نتیجه را به خدا واگذار کند و بداند که هر چه خدا بخواهد، همان می‌شود.

کسی که چنین توکلی داشته باشد، خداوند برای او کافی است. یعنی نه تنها در امور دنیوی، بلکه در امور اخروی نیز او را کفایت می‌کند. امام کاظم (ع) می‌فرمایند: “کسی که به خدا توکل کند، مغلوب نمی‌شود و کسی که به خدا پناه ببرد، شکست نمی‌خورد.” این توکل، آرامش عمیقی به انسان می‌بخشد و او را از اضطراب و نگرانی نسبت به آینده نجات می‌دهد.

در پایان آیه،خداوند می‌فرماید: “قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا” (خداوند برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است). این جمله، یک قانون کلی و تغییرناپذیر را بیان می‌کند. همه چیز در این جهان، از جمله مشکلات و گشایش‌ها، روزی‌ها و نعمت‌ها، دارای اندازه و زمان مشخصی هستند که خداوند تعیین کرده است.

مؤمن باید بداند که آنچه برای او مقدر شده، به او خواهد رسید و آنچه مقدر نشده، هرگز به دست نخواهد آمد. این باور، انسان را از حرص و طمع و ناامیدی نجات می‌دهد و او را به صبر و توکل دعوت می‌کند. بیاییم با تقوا و توکل، خود را مشمول این وعده‌های بزرگ الهی کنیم و از آرامش و گشایشی که خداوند برای متقین قرار داده، بهره‌مند گردیم