نامه امام علی به قاضی اهواز؛ حکمرانی امانت است نه غنیمت | هشدارِ برائت از خیانتکاران
نامه امام علی به قاضی اهواز؛ حکمرانی امانت است نه غنیمت | هشدارِ برائت از خیانتکاران
«ـ از نامهاش به رفاعه، قاضى او در اهواز ـ:
بدان اى رفاعه كه اين حكمرانى، امانت است. هركه در آن خيانت ورزد، نفرين خدا بر او باد تا روز رستاخيز و هركس خيانتكارى را به كار گمارد، حقيقتاً محمّد صلىالله عليه و آله در دنيا و آخرت، از او بيزار است».
⁙ «ـ مِن كِتابِهِ إلى رِفاعَةَ قاضِيهِ عَلَى الأَهوازِ ـ: اِعلَم يا رِفاعَةُ أنَّ هذِهِ الإِمارَةَ أمانَةٌ؛ فَمَن جَعَلَها خِيانَةً فَعَلَيهِ لَعنَةُ اللّهِ إلى يَومِ القيامَةِ ومَنِ استَعمَلَ خائِنا فَإِنَّ مُحَمَّدا صلىالله عليه وآله بَريءٌ مِنهُ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ»
این نامۀ ارزشمند از امیرالمؤمنین علیهالسلام که در کتاب «دعائم الإسلام» (ج۲، ص۵۳۱) به «رفاعه» ـ قاضی منصوب امام در اهواز ـ نگاشته شده، یکی از ژرفترین و هشداردهندهترین بیانات درباره ماهیت حکمرانی در فرهنگ شیعی است. حضرت در این فرمان، «حکمرانی» (امارت و قضاوت) را «امانت» معرفی میکند، نه حق، نه امتیاز و نه غنیمت. ریشۀ «امانت» از «اَمْن» به معنای آرامش خاطر است؛ یعنی کسی که منصبی میپذیرد، باید چنان عمل کند که امانتدهنده (خدا، پیامبر و جامعۀ مسلمین) نسبت به نگهداری آن آرامش داشته باشد. در مقابل، «خیانت» در امانت، فروپاشی نظامِ اعتماد عمومی و تضعیف ستون دین است. به همین دلیل، قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَیٰ أَهْلِهَا» (نساء: ۵۸). امام علی علیهالسلام در این نامه با صراحت تمام اعلام میدارد: هرکس این مقام را وسیلۀ خیانت قرار دهد، لعنت خدا تا روز قیامت بر او باد؛ لعنتی که به معنای رانده شدن از رحمت الهی و محرومیت از مغفرت است.
پیامدهای دنیوی و اخروی:
اما نکتۀ دومِ این حدیث، هشداری راهبردی به حاکمان و کارگزاران است: «هرکس خیانتکاری را به کار گمارد، پیامبر اسلام صلیالله علیه و آله در دنیا و آخرت از او بیزار است». این بخش از نامه، نشان میدهد که مسئولیت یک حاکم، تنها به رفتار شخصی خودش محدود نمیشود؛ بلکه او در قبال انتصاباتش نیز پاسخگوست. گماردن فردی خائن در هر منصبی، به منزلۀ مشارکت در خیانت او و تسهیل ظلم بر مردم است. علامه مجلسی در «مرآة العقول» ذیل روایات مشابه مینویسد: «کسی که عالمی فاسق را به منصبی بگمارد، در گناهان او شریک است». برائت پیامبر از چنین فردی در دنیا، به معنای جداییِ خطِّ ولایت از او و در آخرت، به معنای محرومیت از شفاعت است. امام علی علیهالسلام با این بیانِ کوتاه اما پُرمعنا، معیار اصلیِ گزینش کارگزاران در حکومت اسلامی را امانتداری و پرهیز از خیانت معرفی میکند و هرگونه مصلحتاندیشیِ سیاسی یا قومی و قبیلهای در انتصابات را مردود میشمارد. به تعبیر دیگر، «عدالت» و «امانت»، خط قرمزِ هر حکمرانیِ حقمحور است و هرگونه عبور از آن، خروج از ولایتِ محمدی و علوی تلقی خواهد شد.