فرهنگی

 🏷 نيـرومنـدِ فريـفتـه!

  #امام_علی_علیه_السلام :

 ✓ «الضَّعيفُ المُحتَرِسُ مِن العَدُوِّ القَوِيِّ أقرَبُ إلَى السَّلامَةِ مِنَ القَوِيِّ المُغتَرِّ بِالضَّعيفِ».

  ⁙ «ناتوانى كه مراقب دشمن نيرومند است، به سلامت نزديك‌تر است از نيرومندى كه فريفته ناتوانى دشمن است».

 📚 شرح نهج البلاغه : ج٢٠ ص ٣٠٩

🎞 اَن تَقوموا لله مَثنی و فُرادی

✍🏼 براساس پیام رهبر انقلاب اسلامی به‌مناسبت سی و هفتمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره) ۱۴/خرداد/۱۴۰۵

مباهله فقط برای زمان پیامبر(ص) نبود

نکته ی اول: مباهله، به معنى نفرين كردن دو نفر یا دو گروه به يكديگر(بعد از اثر نکردن منطق و استدلال) است، بدين ترتيب که افرادى كه باهم گفتگو درباره يك مسئله مهم مذهبى دارند در یکجا جمع شوند و به درگاه خدا تضرع كنند و از او بخواهند كه دروغ‌گو را رسوا سازد و مجازات كند.

نکته ی دوم: از رواياتى كه در منابع اسلامى نقل‌شده استفاده مى‌شود که مباهله یک حکم عمومی است و منحصر به زمان خاصی نیست.

از امام صادق علیه‌السلام نقل‌شده كه فرمود: «…إذا كان كذلك فادعهم الى المباهلة…»؛ «اگر سخنان حق شمارا مخالفان نپذيرفتند آن‌ها را به مباهله دعوت كنيد».(1)

نتیجه: مباهله یک حکم عمومی هست و در زمان حاضر نیز کاربرد دارد.

پی‌نوشت:

1. نور الثقلين جلد 1 صفحه 351

🔻نقشه فقهی مذاکرات؛ از گِرَند استراتژی تا تاکتیک‌های میدانی

هرگاه سخن از مذاکره به میان می‌آید، برخی آن را در برابر مقاومت و میدان قرار می‌دهند؛ گویی میان دیپلماسی و مبارزه نسبت تضاد وجود دارد. در حالی که سیره نبوی و منطق قرآن، تصویری کاملاً متفاوت ارائه می‌کند.

یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های تاریخ اسلام، مأموریت حضرت جعفر بن ابی‌طالب(ع) در حبشه است. جعفر طیار در حالی که مسلمانان تحت فشار شدید مشرکان بودند، با بهره‌گیری از گفت‌وگو، استدلال و دیپلماسی توانست پادشاه حبشه و فضای سیاسی آن سرزمین را با جبهه اسلام همراه سازد. نقل شده است که روز فتح خیبر توسط حیدر کرار(ع) و بازگشت فاتحانه جعفر از مأموریت حبشه مقارن شد. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: نمی‌دانم از کدام‌یک بیشتر خوشحال باشم؛ از فتح خیبر یا از بازگشت جعفر. این تعبیر نشان می‌دهد که در منظومه اسلامی، دیپلماسی و میدان دو مسیر متعارض نیستند، بلکه دو بازوی مکمل برای پیشبرد اهداف امت اسلامی‌اند.

در منطق اسلام، گفت‌وگو، دعوت، احتجاج، مناظره و تعامل، ابزارهایی مشروع برای همراه‌سازی انسان‌ها و پیشبرد مبارزه حق علیه باطل هستند. اما نکته مهم‌تر آن است که قرآن کریم میان «هدف ثابت» و «روش‌های متغیر» تفکیک قائل می‌شود.

قرآن یک گرند استراتژی ثابت را ترسیم می‌کند: غلبه جبهه حق، دفع سلطه باطل و تأمین عزت مؤمنان. اما برای رسیدن به این مقصد، مجموعه‌ای متنوع از تاکتیک‌ها را در اختیار جامعه اسلامی قرار می‌دهد.

در جایی سخن از نبرد قاطع با دشمن متجاوز است؛ آنجا که می‌فرماید: «فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ…»؛ یعنی هنگامی که میدان نبرد فرا رسیده و شرایط اقتضا می‌کند، باید دشمن را چنان تحت فشار قرار داد که توان ادامه تهاجم را از دست بدهد.

اما در آیه‌ای دیگر، قرآن از ممنوعیت فرار از میدان سخن می‌گوید و در عین حال یک استثنای مهم را نیز بیان می‌کند: «إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَیِّزًا إِلَى فِئَةٍ». یعنی عقب‌نشینی تاکتیکی، تجدید سازمان، تغییر آرایش یا پیوستن به نیرویی دیگر برای تقویت جبهه اسلام نه تنها مجاز، بلکه بخشی از منطق جنگ هوشمندانه است.

همین منطق را می‌توان در صلح حدیبیه مشاهده کرد؛ توافقی که در ظاهر امتیازاتی به دشمن می‌داد اما در عمل زمینه‌ساز بزرگ‌ترین فتوحات اسلام شد. همچنین در صلح امام حسن مجتبی(ع) که حفظ اصل جبهه حق و جلوگیری از استحاله کامل آن، اقتضای اتخاذ راهبردی متفاوت را ایجاب می‌کرد.

قرآن حتی در برابر دشمن در حال جنگ نیز باب صلح را مسدود نمی‌کند: «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا». اگر طرف مقابل به سمت صلح و توافق گرایش پیدا کرد، جامعه اسلامی نیز می‌تواند وارد این مسیر شود. البته قرآن واقع‌بین است و احتمال فریب را نیز نادیده نمی‌گیرد؛ از همین رو بلافاصله هشدار می‌دهد: «وَإِنْ یُرِیدُوا أَنْ یَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ».

از سوی دیگر، اگر روشن شد که طرف مقابل به تعهدات خود پایبند نیست و پیمان را نقض می‌کند، قرآن راهکار دیگری ارائه می‌دهد: «فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ». یعنی پایان دادن شفاف و علنی به توافق و بازگشت به وضعیت جدید.

بنابراین قرآن نه نسخه‌ای تک‌بعدی از جنگ ارائه می‌کند و نه نسخه‌ای تک‌بعدی از مذاکره. آنچه قرآن عرضه می‌کند، یک بسته کامل از تاکتیک‌هاست؛ از مقاومت و نبرد گرفته تا صلح، مذاکره، عقب‌نشینی تاکتیکی، اتمام حجت، فسخ توافق و مدیریت هوشمندانه صحنه نبرد.

آنچه ثابت است، اهداف و اصول است؛ اما آنچه متغیر است، تاکتیک‌ها و شیوه‌های تحقق آن اهداف است.

از همین رو تعیین اینکه در هر مقطع زمانی کدام تاکتیک باید انتخاب شود، بر عهده ولیّ امر مسلمین است؛ کسی که علاوه بر شناخت اصول ثابت، موظف به بهره‌گیری از خرد جمعی و مشورت با خبرگان و متخصصان نیز هست: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ».

در نتیجه، از منظر فقه سیاسی اسلام، مذاکره نه یک ارزش مطلق است و نه یک ضد ارزش مطلق؛ بلکه ابزاری در کنار سایر ابزارها برای پیشبرد اهداف جبهه حق است. همان‌گونه که میدان بدون دیپلماسی ممکن است دستاوردهای خود را تثبیت نکند، دیپلماسی بدون پشتوانه میدان نیز غالباً به نتیجه نخواهد رسید. هنر حکمرانی اسلامی آن است که در هر زمان، متناسب با شرایط، بهترین تاکتیک را در خدمت راهبرد ثابت اسلام به کار گیرد.

 امام صادق(ع) به عبدالله بن جعفر: تو پسرم هستی، اما موسی بن جعفر از جان من است! (فرق فرزند با وارث مقام)

عبدالله بن جعفر به پدرش امام صادق (سلام الله علیه) عرض كرد:

من و برادرم موسی بن جعفر(سلام الله عليه) مساوی هستيم؛ پدر و جدّ من و او يكی است. پس چرا علاقه تو به به برادرم موسی بن جعفر بيشتر است؟ با اين كه پدر هردوی ما يكی و جدّ هردوی ما يكی است. پس چرا برادرم پيش شما چنين عزيز است؟

🔸امام صادق(سلام الله عليه) به فرزندش عبدالله فرمود: «إنه من نفسي وأنت إبني»[۱]؛ بين تو و برادرت فرق است، تو پسر من هستی، امّا برادرت موسي از جان من است. در پيدايش تو بدن دخيل بود، امّا در ظهور و تجلّی او جان من دخيل است. نگو من هم فرزند امام صادق هستم، فرزندی معنايی دارد و وارث مقام شدن مطلب ديگری است.

[۱]بحار الانوار ج۴۸ ص۱۸

📚شمیم ولايت ص۲۲۰