فرهنگی

امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا فرمودند:

«لا وَاللّهِ لا أُعطيكُم بِيَدي إعطاءَ الذَّليلِ وَلا أُفِرُّ فِرارَ العَبيدِ».

«به خدا سوگند، هرگز دست ذلت و خواری به شما نمی‌دهم و همچون بردگان فرار نمی‌کنم.»

📚 الإرشاد، شیخ مفید، ج۲، ص۹۸.

زمینه صدور سخن

این کلام در روز عاشورا و در شرایطی بیان شد که سپاه عمر بن سعد، امام حسین علیه‌السلام را میان دو راه قرار داده بود: تسلیم شدن در برابر حکومت یزید یا مقاومت. امام علیه‌السلام با این سخن، اصل عزت و آزادگی را به عنوان یکی از بنیادهای مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام آشکار ساخت.

«لا أُعطيكُم بِيَدي إعطاءَ الذَّليلِ»

منظور از «دست ذلت دادن»، پذیرش سلطه و تسلیم شدن در برابر ظلم و باطل است. این مضمون با آموزه‌های قرآن کریم هماهنگ است؛ خداوند می‌فرماید:

«وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ»

«عزت از آنِ خدا و پیامبر او و مؤمنان است.»

(سوره منافقون، آیه ۸)

بر اساس تفسیر المیزان، عزت حقیقی از جانب خداوند است و مؤمن نباید خود را در برابر باطل خوار سازد.

«وَلا أُفِرُّ فِرارَ العَبيدِ»

امام علیه‌السلام فرار از میدان حق را به فرار بردگان تشبیه می‌کنند؛ یعنی کسی که از روی ترس و از دست دادن کرامت انسانی، مسئولیت خود را رها می‌کند. در فرهنگ عاشورا، پایداری بر حق، حتی در سخت‌ترین شرایط، ارزشمندتر از حفظ جان به قیمت تسلیم در برابر باطل است.

پیوند با شعار «هیهات منا الذلة»

این سخن، در کنار عبارت مشهور:

«ألا وإنَّ الدَّعِيَّ ابنَ الدَّعِيِّ قد رَكَزَ بَينَ اثنَتَينِ: بَينَ السِّلَّةِ وَالذِّلَّةِ، وَهَيهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ»

یکی از مهم‌ترین پایه‌های فرهنگ عزت در نهضت حسینی به شمار می‌آید.

جمع‌بندی

این کلام امام حسین علیه‌السلام بیانگر آن است که از دیدگاه اسلام، کرامت و عزت مؤمن ارزشی الهی است و انسان مؤمن نباید در برابر ظلم، باطل و تحمیل، راه خواری و تسلیم را برگزیند. نهضت عاشورا، این اصل را در عالی‌ترین مرتبه خود به نمایش گذاشت.

منابع:

شیخ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۹۸.

قرآن کریم، سوره منافقون، آیه ۸.

علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ذیل آیه ۸ سوره منافقون.

آیت‌الله مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل آیه ۸ سوره منافقون.

⨳ #امام_صادق_علیه_السلام به فضيل فرمود: 

«آيا با هم مى‌نشينيد و گفتگو مى‌کنيد؟». گفت: آرى، فدايت شوم!

 فرمود: 

 «اين گونه مجالس را دوست دارم. 

اى فضيل! امر ما را زنده نگه داريد. رحمت خدا بر آن کس که امر ما را زنده بدارد. 

اى فضيل! هر کس ما را ياد کند يا در حضور او از ما ياد شود و از چشمش به اندازه پَرِ مگسى اشک در آيد، خداوند، گناهان او را مى‌بخشد، اگر چه فزون‌تر از کف آب دريا باشد».

✓ تِلكَ المَجالِسَ اُحِبُّها، فَأَحيوا أمرَنا يا فُضَيلُ! فَرَحِمَ اللّهُ مَن أحيا أمرَنا، يا فُضَيلُ! مَن ذَكَرَنا أو ذُكِرنا عِندَهُ فَخَرَجَ مِن عَينِهِ مِثلُ جَناحِ الذُّبابِ، غَفَرَ اللّهُ تَعالى ذُنوبَهُ ولَو كانَت أكثَرَ مِن زَبَدِ البَحرِ.

◃مصادقة الإخوان: ص۱۳۴ ح۱

ه⌞⌌⌍⌞⌌⌍⌞⌌⌍⌞⌌⌍

⨳ «از خدا پروا كنيد و برادرانى نيكوكار باشيد. براى خدا، يكديگر را دوست بداريد، با هم ارتباط داشته باشيد، به هم مهر بورزيد، به ديدار و ملاقات يكديگر برويد و در باره امر [امامت و ولايت] ما، گفتگو كنيد و آن را زنده بداريد».

✓ اِتَّقُوا اللّه‌َ، وكونوا إخوَةً بَرَرَةً، مُتَحابّينَ فِي اللّه‌ِ، مُتَواصِلينَ، مُتَراحِمينَ، تَزاوَروا وتَلاقَوا وتَذاكَروا أمرَنا وأَحيوهُ.

◃الكافی : ج۲ ص۱۷۵ ح۱

به اصل مناسب بودن مذاکره با قاتل امام کاری نداریم، به این هم کاری نداریم که آیا می‌شود به شیطان اعتماد کرد یا نه، به زیانبار بودن بندهای يادداشت و نقد آن هم کاری نداریم، اما پرسش این است که تا کی قرار است این اخلاق تهوع آور اشرافی خواص را شاهد باشیم؟ متن تفاهم را برای اینکه دشمن صهیونی سوءاستفاده نکند، از مردم خودمان هم پنهان نگه می‌داریم، و در زمان مقتضی، _ بخوانید منقضی _، و پس از امضاء برایشان توضیح خواهیم داد.

💠 ما که مطمئنیم بنا بر بشارت امام شهید کار را *مردم* تمام خواهند کرد، ما که مطمئنیم شیطان همین مقدار آبرو را هم برای دوستان نخواهد گذاشت، ما که یقین داریم این جریان متوقف شدنی نیست، بیایید برای یک بار هم که شده، نه پشت سر مردم، که لااقل با مردم باشید. مثل فرماندهان و رزمندگان ما با مردم و مردمی صحبت کنید.

✳️ از امشب و بنا بر دستور امام، خیابان‌ها را مالامال از فریاد شعارهایمان می‌کنیم، به کسی هم کاری نداریم. وحدت برای‌مان مهم‌ترین چیز است. دوستان‌مان را از این که بعد از امضاء بخواهند بروند و به دشمن بگویند مردممان نپذیرفتند، نجات می‌دهیم. دست اماممان را باید برای صفر تا صد پر کنیم. نهایتاً هرچه ایشان فرمودند.

روایت امام رضا(ع) درباره روزه اول محرم و دعای فرزنددار شدن

ریان بن شبیب نقل می‌کند که در روز اول ماه محرم، به محضر امام علی بن موسی الرضا علیه‌السلام رسیدم. حضرت فرمودند:

«ای پسر شبیب! آیا امروز را روزه گرفته‌ای؟»

عرض کردم: نه، ای فرزند رسول خدا.

حضرت فرمودند:

«امروز همان روزی است که حضرت زکریا علیه‌السلام پروردگارش را خواند و گفت:

«رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ»

«پروردگارا! از جانب خود فرزندى پاکیزه به من عطا فرما، همانا تو شنونده دعایی.»

پس خداوند دعای او را مستجاب کرد و فرشتگان، در حالی که او در محراب عبادت بود، وی را به یحیی بشارت دادند.

هر کس این روز را روزه بگیرد و سپس از خداوند فرزند بخواهد، دعایش مستجاب می‌شود؛ همان‌گونه که دعای زکریا علیه‌السلام مستجاب شد.»

📚 عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۹۹

ارتباط روایت با قرآن کریم

امام رضا علیه‌السلام به ماجرای حضرت زکریا علیه‌السلام اشاره می‌کنند که در قرآن آمده است:

«هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ»

«در آنجا زکریا پروردگار خود را خواند و گفت: پروردگارا! از جانب خود، فرزندی پاکیزه به من عطا فرما، همانا تو شنونده دعایی.»

(سوره آل‌عمران، آیه ۳۸)

سپس خداوند در آیات بعد، بشارت ولادت حضرت یحیی علیه‌السلام را به او عطا می‌کند (آل‌عمران، ۳۹).

نکات تفسیری

۱. اهمیت درخواست «ذریه طیبه»

حضرت زکریا علیه‌السلام تنها درخواست فرزند نکرد، بلکه «ذریه طیبه»؛ یعنی فرزند پاک و شایسته را از خداوند خواست. در تفاسیر شیعه از جمله تفسیر المیزان و تفسیر نمونه، این تعبیر نشانه اهمیت صلاح و پاکی نسل در کنار اصل فرزنددار شدن دانسته شده است.

۲. روزه و دعا؛ زمینه‌ساز توجه بیشتر به خدا

امام رضا علیه‌السلام، روزه روز اول محرم را همراه با دعا برای فرزنددار شدن توصیه فرموده‌اند. در فرهنگ اهل‌بیت علیهم‌السلام، روزه و عبادت از عوامل افزایش حضور قلب و امید به اجابت دعا شمرده شده‌اند.

۳. استجابت دعا وابسته به مشیت الهی است

روایت، مؤمنان را به امید و توکل بر خدا دعوت می‌کند. استجابت دعا در نهایت تابع حکمت و مشیت الهی است و وعده‌های روایی، بیانگر گستردگی رحمت خداوند و تشویق به دعا و بندگی است.

جمع‌بندی

بر اساس این روایت، روز اول محرم از فرصت‌های معنوی برای دعا و توسل به خداوند به شمار آمده است. امام رضا علیه‌السلام با یادآوری دعای حضرت زکریا علیه‌السلام، مؤمنان را به روزه، دعا و درخواست «فرزند صالح و پاک» از خداوند تشویق فرموده‌اند.

منابع:

شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۹۹.

قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیات ۳۸ و ۳۹.

علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ذیل آیات ۳۸ و ۳۹ سوره آل‌عمران.

آیت‌الله مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل آیات ۳۸ و ۳۹ سوره آل‌عمران.

«امروز و تا این نقطه از حماسه دفاع مقدس سوم، به‌جرأت می‌توان گفت که شما ملت قهرمان ایران، پیروز قطعی این میدان بوده‌اید.

امروز طلیعه برآمدن جمهوری اسلامی به‌عنوان یک قدرت بزرگ و قرار گرفتن استکبار در سراشیبی ضعف، مقابل چشم همگان آشکار شده است. این بی‌شک نعمتی الهی است… این نعمت هم مانند هر نعمت دیگری باید مورد شکر قرار گیرد تا بقا و رشد داشته باشد که: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ. شکر عملی این نعمت، تلاش بی‌وقفه برای رسیدن به ایران قوی است.»

🗓 ۲۰ فروردین ۱۴۰۵

نعمت الهی و وظیفه شکرگزاری

در این فراز، پیروزی و پیشرفت، «نعمت الهی» معرفی شده است. این نگاه، ریشه در آموزه‌های قرآن کریم دارد. خداوند می‌فرماید:

«وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ»

«و [به یاد آورید] هنگامی را که پروردگارتان اعلام کرد: اگر شکرگزاری کنید، قطعاً [نعمت خود را] بر شما می‌افزایم.»

(سوره ابراهیم، آیه ۷)

بر اساس تفسیر المیزان و تفسیر نمونه، شکر تنها به زبان نیست، بلکه استفاده صحیح از نعمت‌ها و به‌کارگیری آن‌ها در مسیر رضای الهی، حقیقت شکر را تشکیل می‌دهد.

شکر عملی؛ فراتر از سپاس زبانی

علامه طباطبایی در المیزان ذیل این آیه بیان می‌کند که شکر حقیقی، به کار گرفتن نعمت در جایگاهی است که خداوند برای آن مقرر کرده است. از این رو، حفظ و تقویت دستاوردها، خود نوعی شکر عملی محسوب می‌شود.

«ایران قوی» به‌عنوان مصداق شکر

در این پیام، «تلاش بی‌وقفه برای رسیدن به ایران قوی» به‌عنوان مصداق شکر عملی معرفی شده است. بر این اساس، پیشرفت علمی، اقتصادی، فرهنگی و حفظ وحدت ملی، وسیله‌ای برای استمرار و افزایش نعمت‌ها تلقی می‌شود.

سنت الهی افزایش نعمت

آیه «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» بیانگر یک سنت الهی است؛ یعنی نعمت‌هایی که با قدردانی و بهره‌برداری صحیح همراه شوند، زمینه رشد و فزونی بیشتری خواهند یافت.

جمع‌بندی

این فراز از پیام، بر سه محور اساسی تأکید دارد:

پیروزی‌ها و پیشرفت‌ها، نعمت الهی‌اند؛

بقای نعمت، نیازمند شکرگزاری است؛

شکر حقیقی، در تلاش مستمر برای ساختن «ایران قوی» و حفظ دستاوردها تحقق می‌یابد.

منابع:

قرآن کریم، سوره ابراهیم، آیه ۷.

علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ذیل آیه ۷ سوره ابراهیم.

آیت‌الله مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل آیه ۷ سوره ابراهیم.

پیام رهبر انقلاب اسلامی، ۲۰ فروردین ۱۴۰۵.